‘चिन्तनले जीवनको दिशा बदल्छ, दुःखले अनुभव र ज्ञान दिन्छ’ : अचुत प्रसाद चालिसे
चिन्तन चौतारीको २३औँ श्रृंखलामा आध्यात्मिक चिन्तक, साहित्यकार तथा शिक्षासेवी अचुत प्रसाद चालिसेको जीवनदर्शन, शिक्षा, साहित्य, भाषा, वेद र गोकर्णेश्वरको धार्मिक–सांस्कृतिक इतिहासबारे गहिरो विमर्श
चिन्तन चौतारी सबैको साझा विचार मञ्च हो
चिन्तन चौतारीको २३औँ श्रृंखलामा आध्यात्मिक चिन्तक, साहित्यकार, शिक्षक तथा पूर्व प्रशासक अचुत प्रसाद चालिसेलाई मुख्य अभिप्रेरकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। कार्यक्रममा चिन्तन चौतारी कुनै सीमित समूह वा औपचारिक ‘लेटर प्याड’को संस्था नभई सबैको साझा स्वामित्व र सहभागितामा अघि बढ्ने विचारको चौतारी भएको बताइएको थियो। कार्यक्रममा गौतम बुद्धको ‘मानिसले जे सोच्छ, त्यही बन्छ; जे महसुस गर्छ, त्यही आकर्षित गर्छ र जे कल्पना गर्छ, त्यही सिर्जना गर्छ’ भन्ने सन्देशलाई स्मरण गर्दै विचार, चिन्तन र सकारात्मक सोचले व्यक्तिको जीवन तथा समाजको दिशामा पार्ने प्रभावबारे चर्चा गरिएको थियो। यसै क्रममा पूर्वी क्षेत्रका साहित्यिक तथा बौद्धिक व्यक्तित्वहरूले लामो समयदेखि अचुत प्रसाद चालिसेको आध्यात्मिक र वैचारिक योगदानलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउनुपर्ने धारणा राख्दै आएको प्रसंगसमेत प्रस्तुत गरिएको थियो।
‘अतिथि होइन, अभिप्रेरक’का रूपमा अचुत प्रसाद चालिसे
कार्यक्रममा चालिसेलाई सामान्य अतिथिका रूपमा भन्दा ‘अभिप्रेरक’का रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। उनलाई आध्यात्मिक चिन्तक मात्र नभई साहित्यकार, शिक्षक तथा पूर्व प्रशासकका रूपमा परिचय गराइएको थियो। कार्यक्रममा डा. सुभास प्याकुरेलले सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गरेका थिए भने डा. रमेश आचार्यलगायतले सम्मान गरेका थिए। चालिसेकी पौत्री परिसा चालिसेले आफ्नो हजुरबुवाको परिचय प्रस्तुत गर्दै उहाँ आफ्नो जीवनकै प्रेरणादायी व्यक्तित्व भएको बताइन्। उनले हजुरबुवाले आफ्नो नाम राखिदिनेदेखि अध्ययन, संस्कार, आत्मनिर्भरता र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण निर्माणमा पुर्याएको प्रभावबारे भावपूर्ण रूपमा उल्लेख गरिन्। महिला भएकै कारण अझ विश्वस्त, निडर र आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ भन्ने हजुरबुवाको निरन्तर प्रेरणा आफूले पाएको उनको भनाइ थियो।
‘मान्छेको जीवन विचारकै परिणाम हो’
आफ्नो मन्तव्य सुरु गर्दै चालिसेले मानिसको जीवनमा विचारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको बताए। उनका अनुसार मानिसलाई माथि उठाउने, तल झार्ने वा बीचमा राख्ने काम उसको विचारले गर्छ। समाजमा विभिन्न व्यक्ति र विचारका मानिसहरू एकै ठाउँमा जम्मा हुनु आफैंमा एउटा वैचारिक संगालो भएको बताउँदै उनले चिन्तन चौतारीलाई विचारको मन्थन गर्ने थलोका रूपमा व्याख्या गरे। उनले पढाइ र चिन्तनबीचको अन्तरसमेत स्पष्ट पार्दै अरूले भनेको कुरा दोहोर्याउनु मात्र अध्ययनको पहिलो तह भएको, त्यसलाई आफूभित्र प्रवेश गराएर त्यसको सार्थकता बुझ्नु दोस्रो तह भएको र विषयलाई गहिराइमा पुगेर मनन गर्नु नै चिन्तनको उच्च तह भएको बताए। उनका अनुसार चिन्ता सबैले गर्न सक्छन् तर वास्तविक अर्थमा चिन्तन गर्ने मानिस भने कम हुन्छन्।
काम, क्रोध, लोभ, मोह र मात्सर्यबाट मानिसले शिक्षा लिनुपर्छ
मानवीय स्वभावका विभिन्न पक्षबारे उदाहरण दिँदै चालिसेले काम, क्रोध, लोभ, मोह र मात्सर्यलाई मानिसभित्र प्रभाव पार्ने शक्तिका रूपमा व्याख्या गरे। यी प्रवृत्तिहरू आपसमा मिलेर मानिसको व्यवहारमा प्रभाव पार्ने तर मानिस स्वयं भने एकअर्कासँग फुट्ने प्रवृत्तिमा रहेको उनले बताए। उनले परिवार र समाजमा मिलेर बस्नुको महत्व बुझाउन एउटा वृद्ध र उनका दुई छोराको प्रसंग सुनाए। बुवाले जेठो छोरालाई छुट्टिएर बस्न भनेपछि मन दुखाएर घर छाड्न खोजेको छोरालाई अन्ततः बुवाले आफैं अँगालो हालेर रोकेको प्रसंग उल्लेख गर्दै चालिसेले प्रेम व्यवहारमा प्रकट हुने विषय भएको बताए। धेरै मानिस वा थोरै मानिसबीच पनि एकता र सहकार्य कायम गर्न सकिए समाजमा ठूलो सुख र शक्ति निर्माण हुने उनको धारणा थियो।
धुलौटोदेखि उच्च शिक्षासम्म : संघर्षपूर्ण शिक्षायात्रा
गोकर्ण क्षेत्रमा जन्मिएका चालिसेको शिक्षायात्रा निकै संघर्षपूर्ण र रोचक रहेको कार्यक्रममा प्रस्तुत गरिएको थियो। पाँच वर्षको उमेरमा बाजेले वसन्त पञ्चमीका दिन सरस्वतीको पूजा गराएर धुलौटोमा अक्षर लेखाउँदै उनको औपचारिक शिक्षा सुरु गराएका थिए। त्यस समयमा स्लेट, चक वा पेन्सिल सहज रूपमा उपलब्ध नभएको र घरमै बाजेले पढाउने गरेको उनले स्मरण गरे। पछि व्रतबन्धपछि गायत्री मन्त्र, चण्डी, रुद्री, गीता तथा विष्णुसहस्रनामजस्ता धार्मिक ग्रन्थ कण्ठ गर्ने अभ्याससमेत उनले गरेको बताए। तर बाजेको निधनपछि अध्ययनमा अवरोध आयो र केही समय गाउँमा भैंसी चराउँदै बिताउनुपरेको उनले सुनाए। त्यसपछि संस्कृत अध्ययनका लागि गुरुहरूसँग पुगेको र क्रमशः रानीपोखरीस्थित पाठशालासम्म पुगेर अध्ययन अघि बढाएको उनको भनाइ थियो।
गरिबी, असफलता र निरन्तर प्रयासले बनाएको जीवन
आफ्नो विद्यार्थी जीवनमा आर्थिक अभाव र विभिन्न अवरोध सामना गर्नुपरेको चालिसेले खुलाए। अध्ययनकै क्रममा अरूको घरमा बसेर, कहिलेकाहीँ अरूका छोराछोरीलाई पढाएर आफ्नो अध्ययन अघि बढाएको अनुभव उनले सुनाए। एसएलसीको तयारीका क्रममा पनि विभिन्न कठिनाइ आए। अंग्रेजी र अन्य विषयका कारण असफलता भोग्नुपरे पनि उनले पढाइ छाडेनन्। अन्ततः पुनः प्रयास गरेर एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षातर्फ अघि बढे। शंकरदेव कलेजमा अध्ययन गर्दा शुल्क, अध्ययनको वातावरण र आर्थिक कठिनाइका बीच पनि पढाइलाई निरन्तरता दिएको उनले स्मरण गरे। उनका यी अनुभवले शिक्षा प्राप्तिको यात्रामा परिस्थिति प्रतिकूल भए पनि इच्छाशक्ति र निरन्तर प्रयासले मानिसलाई अघि बढाउन सक्ने सन्देश दिएको थियो।
‘दुःखलाई दुःख मात्र नठानौँ, यसले शिक्षा दिन्छ’
जीवनमा आउने दुःखलाई चालिसेले एउटा महत्वपूर्ण शिक्षकका रूपमा प्रस्तुत गरे। मानिसले सुखको खोजी गरे पनि दुःखबाट प्राप्त हुने अनुभव र शिक्षालाई बिर्सन नहुने उनको भनाइ थियो। जीवनमा दुःख आउनैपर्ने र त्यसले मानिसलाई नयाँ कुरा सिकाउँदै जाने उनले बताए। उनले महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका कवितात्मक भावसमेत स्मरण गर्दै दुःख र सुखबीचको सम्बन्धबारे चर्चा गरे। उनका अनुसार दुःखलाई केवल पीडा भनेर बुझ्दा मानिस कमजोर हुन्छ, तर त्यसैलाई अनुभव र शिक्षाको स्रोतका रूपमा बुझ्न सके जीवनप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन हुन सक्छ। यही अनुभवले मानिसलाई परिपक्व बनाउने र भविष्यका चुनौती सामना गर्ने क्षमता विकास गर्ने उनको धारणा थियो।
‘पढाइलाई उमेरले छेक्दैन’ : जीवनको अर्को प्रेरणादायी अध्याय
चालिसेको जीवनयात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष लामो अन्तरालपछि पनि अध्ययनलाई निरन्तरता दिनु रहेको कार्यक्रममा देखियो। स्नातक तह पूरा गरेको करिब दुई दशकपछि पुनः अध्ययनमा फर्किएर उनले उच्च तहको शिक्षा हासिल गर्ने प्रयास गरेका थिए। उमेर ढल्किसकेपछि पनि परीक्षा दिन गएको र परीक्षा केन्द्रमा आफूभन्दा निकै कम उमेरका विद्यार्थीहरूसँग बसेर परीक्षा दिएको प्रसंग उनले हास्यरसका साथ सुनाए। तीन घण्टा लगातार लेख्दा थकान र निद्रा लागे पनि परीक्षा पूरा गरेको, एउटा प्रश्नको उत्तर नआएपछि अन्तिम समयमा आफूले पढेका प्रसंग सम्झेर उत्तर लेखेको घटना उनले सुनाए। यस प्रसंगमार्फत उनले ज्ञान प्राप्तिका लागि उमेर कहिल्यै बाधक नहुने र सिकाइको यात्रा जीवनभर जारी राख्न सकिने सन्देश दिए।
गोकर्णेश्वर : धार्मिक आस्था मात्र होइन, प्राचीन इतिहासको धरोहर
कार्यक्रमको महत्वपूर्ण खण्डमा गोकर्णेश्वर क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वबारे चालिसेले विस्तृत चर्चा गरे। गोकर्णेश्वरको इतिहास आजको मात्र नभई अत्यन्त प्राचीन कालसम्म जोडिने विभिन्न धार्मिक आख्यान, शास्त्रीय सन्दर्भ र स्थानीय धरातलीय प्रमाण रहेको उनले बताए। गोकर्णेश्वरलाई केवल एउटा धार्मिक स्थलका रूपमा नभई इतिहास, संस्कृति, पुरातत्व र स्थानीय परम्परासँग जोडिएको महत्वपूर्ण धरोहरका रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने उनको धारणा थियो। शिवसँग सम्बन्धित प्राचीन आख्यान, गोकर्णेश्वरको संरचना, मन्दिरको अवस्थिति तथा धार्मिक मान्यताका आधारमा यस क्षेत्रको महत्व थप अध्ययन गर्नुपर्ने उनले बताए।
‘गोकर्णेश्वरको संरक्षण भक्त र समुदायले गर्दै आएका छन्’
गोकर्णेश्वरको संरक्षणमा स्थानीय समुदाय र भक्तजनको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको चालिसेले बताए। भगवानको मूर्ति आफैंले केही गरेर संरक्षण नगर्ने, त्यसको संरक्षण गर्ने काम भक्त र समुदायले गर्ने उनको भनाइ थियो। उनले स्थानीय मानिसले परम्परादेखि गोकर्णेश्वरप्रति राख्दै आएको आस्था, विभिन्न कृषि उत्पादन भगवानलाई चढाउने चलन र धार्मिक संस्कारको उदाहरण प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार यस्ता परम्परा केवल धार्मिक आस्था मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदा पनि हुन्। त्यसैले गोकर्णेश्वरको महत्वलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने, यसको इतिहास खोज्ने र पुराना प्रमाण संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी स्थानीय समुदाय, स्थानीय सरकार र सम्बन्धित सबै पक्षको भएको उनले बताए।
गोकर्ण नामको अर्थ खोज्दै शास्त्रीय अध्ययन
गोकर्ण नामको उत्पत्तिबारे पनि चालिसेले आफ्नो अध्ययन र खोजका आधारमा विभिन्न पक्ष प्रस्तुत गरे। सामान्य रूपमा ‘गो’ र ‘कर्ण’ शब्दको आफ्नै अर्थ लगाउने प्रचलन भए पनि प्राचीन ग्रन्थमा गोकर्ण शब्दको फरक व्याख्या भेटिने उनले बताए। महाभारतको अनुशासन पर्वलगायतका शास्त्रीय सन्दर्भ अध्ययन गर्दा निश्चित क्षेत्रफल वा चौहद्दीलाई गोकर्णसँग जोडिएको व्याख्या भेटिएको उनले उल्लेख गरे। स्थानीय भूगोल, पुराना नाम र प्राचीन ग्रन्थबीच सम्बन्ध खोजेर गोकर्णको वास्तविक इतिहास बुझ्नुपर्ने उनको धारणा थियो। यस्ता खोजले स्थानीय क्षेत्रको इतिहासलाई थप प्रमाणमा आधारित बनाउन सहयोग गर्ने उनले बताए।
‘इतिहास लेख्दा तथ्य र धरातल दुवै हेर्नुपर्छ’
गोकर्णेश्वरको इतिहासबारे अध्ययन गर्न आफूले करिब छ महिना विभिन्न शास्त्र, ग्रन्थ र स्थानीय तथ्य अध्ययन गरेको चालिसेले बताए। आफू इतिहासकार नभए पनि गोकर्णेश्वरको इतिहास खोज्ने क्रममा शास्त्रमा लेखिएको कुरा मात्र नभई स्थानीय धरातलले के देखाउँछ भन्ने कुरालाई पनि महत्व दिएको उनले स्पष्ट पारे। प्रमाणविहीन वा अतिरञ्जित कुरा लेख्न नहुनेमा उनले जोड दिए। स्थानीय क्षेत्रको इतिहास लेख्दा पुराना शिलालेख, मन्दिरको बनावट, भूगोल, नदीको पुरानो प्रवाह, धार्मिक परम्परा र स्थानीय जनश्रुतिसमेत अध्ययन गर्नुपर्ने उनको धारणा थियो। यसरी गरिएको खोजले स्थानीय इतिहासलाई अझ विश्वसनीय र पुस्तौँसम्म उपयोगी बनाउन सक्ने उनले बताए।
वेदलाई पूजाको वस्तु होइन, अध्ययन र चिन्तनको स्रोतका रूपमा बुझ्नुपर्ने
वेद र प्राचीन शास्त्रबारे चर्चा गर्दै चालिसेले वेदलाई केवल पूजा गर्ने ग्रन्थका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त नहुने बताए। वेदभित्र रहेका ज्ञान, दर्शन र विचारलाई अध्ययन गरेर त्यसको अर्थ बुझ्नुपर्ने उनको भनाइ थियो। उनले ऋग्वेद, यजुर्वेद र सामवेदका महावाक्यहरूको चर्चा गर्दै ज्ञान, ब्रह्म र जीवात्माबीचको सम्बन्धबारे व्याख्या गरे। शास्त्रलाई बाहिर राखेर पूजा गर्नु मात्र पर्याप्त नभई त्यसलाई पढ्ने, बुझ्ने र जीवनसँग जोड्ने प्रयास आवश्यक रहेको उनले बताए। आफूले बाल्यकालदेखि नै धार्मिक ग्रन्थ अध्ययन गरेको अनुभव सुनाउँदै शास्त्रभित्र प्रवेश गरेपछि त्यसका शब्द र वाक्यको गहिरो अर्थ खोज्नुपर्नेमा उनले जोड दिए।
‘शब्दको अर्थ खोजिएन भने ज्ञानको ढोका बन्द हुन्छ’
नेपाली व्याकरण र साहित्यबारे चर्चा गर्दै चालिसेले विद्यार्थीलाई शब्दको सीमित अर्थ मात्र सिकाउने परम्परामाथि प्रश्न उठाए। उदाहरणका रूपमा ‘नाम’ शब्दलाई केवल मानिस, ठाउँ वा वस्तुको नामका रूपमा सीमित गरेर बुझाउनु पर्याप्त नभएको उनले बताए। संसारका प्रत्येक वस्तु कुनै न कुनै नाम र पहिचानसँग जोडिएको हुने भएकाले शब्दको व्यापक अर्थ बुझाउनुपर्ने उनको धारणा थियो। शिक्षकले विद्यार्थीलाई पाठ कण्ठ गराउने मात्र नभई त्यसको अर्थ, प्रयोग र जीवनसँगको सम्बन्धसमेत बुझाउनुपर्ने उनले बताए। शिक्षा मानिसको ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउने माध्यम हुनुपर्ने र गलत वा अत्यन्त सीमित व्याख्याले विद्यार्थीको सोचलाई साँघुरो बनाउन सक्ने उनको भनाइ थियो।
साहित्यमा छन्द र प्रकृतिको सम्बन्ध खोज्दै चालिसे
साहित्यिक प्रसंगमा चालिसेले विभिन्न छन्दको नाम र अर्थसमेत प्रकृति तथा जीवनका गतिविधिसँग जोडेर व्याख्या गरे। ‘शार्दूलविक्रीडित’ जस्ता छन्दको नामकरणमा प्रकृतिका प्रतीक र चालचलनसँग सम्बन्ध रहेको उनले बताए। त्यस्तै ‘शिखरिणी’ छन्दलाई मयूरको नाचसँग तुलना गर्दै छन्दका नाम केवल कल्पनाबाट आएका नभई त्यसमा कुनै न कुनै अर्थ, संकेत वा प्रकृतिसँगको सम्बन्ध रहेको बताए। साहित्य बुझ्दा शब्द मात्र होइन, त्यसको पृष्ठभूमि, प्रतीक, प्रकृति र भावसमेत बुझ्नुपर्ने उनको भनाइ थियो।
नेपाली भाषाको संरक्षणमा सबैको साझा दायित्व
नयाँ पुस्तासँगको संवादका क्रममा चालिसेले नेपाली भाषाको संरक्षणलाई महत्वपूर्ण विषयका रूपमा उठाए। अंग्रेजी भाषाको बढ्दो प्रभावका कारण नेपाली भाषाको प्रयोग र ज्ञान कमजोर हुँदै गएकोप्रति उनले चिन्ता व्यक्त गरे। आफू व्यापारी, शिक्षक, कर्मचारी, किसान वा जुनसुकै क्षेत्रमा रहेको भए पनि आफ्नो भाषाको संरक्षणमा सबैले भूमिका खेल्नुपर्ने उनको भनाइ थियो। अन्य भाषाको विरोध गर्नुपर्ने नभई आफ्नो भाषा पनि सम्मानपूर्वक बचाइराख्नुपर्ने उनले बताए। विद्यार्थीले नेपाली राम्रोसँग नबुझेका अवस्थामा उनीहरूकै मातृभाषामार्फत विषय बुझाउँदा सिकाइ प्रभावकारी हुने आफ्नो शिक्षण अनुभवसमेत उनले सुनाए। सबै मातृभाषाको आफ्नै महत्व र पहिचान हुने भएकाले कुनै भाषालाई हेप्न नहुने उनको धारणा थियो।
‘पुस्तान्तरण नै ज्ञानको निरन्तरता हो’
कार्यक्रममा नयाँ पुस्तालाई आफ्नो ज्ञान, अनुभव र संस्कार हस्तान्तरण गर्नुपर्ने विषयमा समेत विशेष जोड दिइयो। चालिसेले आफूले जीवनभर अध्ययन, अध्यापन, प्रशासन, साहित्य र आध्यात्मिक चिन्तनबाट प्राप्त गरेको अनुभव नयाँ पुस्ताले ग्रहण गर्नुपर्ने बताए। पुस्ता परिवर्तनसँगै ज्ञान, भाषा, संस्कृति र इतिहास हराउँदै जान नदिन अनुभवी पुस्ताले नयाँ पुस्तासँग संवाद गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो। यही उद्देश्यले चिन्तन चौतारीले विभिन्न पुस्ताका व्यक्तित्वलाई एउटै मञ्चमा ल्याउने प्रयास गरिरहेको आयोजक पक्षले जनाएको थियो।
ज्ञान खोज्ने संस्कार विकास गर्नुपर्ने सन्देश
कार्यक्रमको अन्त्यतिर चालिसेको जीवन र विचारबाट अध्ययन, अनुसन्धान, भाषा, संस्कृति र इतिहासप्रति नयाँ पुस्तामा रुचि जगाउनुपर्ने सन्देश प्रस्तुत भयो। उनले आफ्नो जीवनका असफलता, संघर्ष, अध्ययन, शिक्षण र खोजका अनुभव सुनाउँदै मानिसले आफूलाई उपलब्ध ज्ञानमै सीमित नराखी निरन्तर प्रश्न गर्नुपर्ने बताए। कुनै पनि विषयलाई सुनेर मात्र स्वीकार नगरी त्यसको स्रोत, अर्थ, प्रमाण र व्यवहारिक पक्ष खोज्ने बानी विकास गर्नुपर्ने उनको धारणा थियो। गोकर्णेश्वरजस्ता स्थानीय ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदामाथि स्थानीयस्तरमै अनुसन्धान र दस्तावेजीकरण गर्न सके आगामी पुस्ताका लागि महत्वपूर्ण ज्ञानको स्रोत तयार हुने उनले बताए।
चिन्तन चौतारी : संवादबाट खोज र कामतर्फ
कार्यक्रममा अचुत प्रसाद चालिसेको विचार सुन्ने मात्र नभई विगतका श्रृंखलामा प्रस्तुत भएका व्यक्तित्व तथा विषयवस्तुलाई पुस्तक र दस्तावेजका रूपमा संरक्षण गर्ने पहलसमेत भइरहेको जानकारी दिइयो। कार्यक्रममा विभिन्न व्यक्तिका महत्वपूर्ण विचार र सामग्रीलाई संकलन गरी पुस्तकाकार दिने काम अघि बढिरहेको बताइएको थियो। यसले चिन्तन चौतारीलाई केवल संवाद र भाषणको कार्यक्रमका रूपमा सीमित नराखी प्राप्त ज्ञानलाई दस्तावेजीकरण र पुस्तान्तरण गर्ने अभियानका रूपमा अघि बढाउने प्रयास देखाएको छ।
जीवन, ज्ञान र संस्कृतिबारे लामो संवादमा टुंगियो २३औँ श्रृंखला
चिन्तन चौतारीको २३औँ श्रृंखलामा अचुत प्रसाद चालिसेको जीवनकथा मात्र प्रस्तुत भएन, शिक्षा, अध्यात्म, दर्शन, साहित्य, भाषा, वेद, इतिहास, संस्कृति र गोकर्णेश्वरको धार्मिक महत्वबारे लामो वैचारिक संवादसमेत भयो। बाल्यकालमा धुलौटोमा अक्षर सिकेदेखि उच्च शिक्षा, शिक्षण पेशा, प्रशासनिक सेवा, साहित्यिक सिर्जना र गोकर्णेश्वरको इतिहास खोजसम्मको उनको यात्राले संघर्ष, अध्ययन र जिज्ञासाको निरन्तरता देखाएको थियो। कार्यक्रममा उठेका विषयहरूले स्थानीय इतिहास र संस्कृतिको अध्ययन, नेपाली भाषाको संरक्षण, ज्ञानको पुस्तान्तरण तथा आफ्नै समाज र सम्पदाप्रति खोजी गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई उजागर गरेका थिए।