पछिल्लो समय नेपालमा क्यान्सरका बिरामीको संख्या बढ्दै गएको देखिन्छ। बदलिँदो जीवनशैली, खानपान, धूम्रपान तथा मदिराको प्रयोग, वातावरणीय प्रदूषणलगायतका कारण क्यान्सरको जोखिम बढिरहेको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

तर क्यान्सर भन्नेबित्तिकै मृत्यु नै हुन्छ भन्ने बुझाइ भने सही नभएको क्यान्सर विशेषज्ञ डा. ज्ञानप्रसाद पोखरेल बताउँछन्। उनका अनुसार क्यान्सर कुन अंगमा भएको हो, कुन प्रकारको हो र कति फैलिएको छ भन्ने कुराले उपचारको परिणाम निर्धारण गर्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, रोगलाई सुरुवाती अवस्थामै पहिचान गर्न सकियो भने धेरै क्यान्सरको उपचार सम्भव छ।

क्यान्सरको अवस्था, नेपालमा देखिने प्रमुख क्यान्सर, प्रोस्टेट क्यान्सरका लक्षण, दिसामा रगत देखिँदा पाइल्स मात्रै हो भनेर बेवास्ता गर्न मिल्छ कि मिल्दैन, धूम्रपान नगर्ने व्यक्तिलाई पनि फोक्सोको क्यान्सर हुन सक्छ कि सक्दैन लगायतका विषयमा कन्सल्टेन्ट युरोलोजिस्ट, क्यान्सर तथा ल्याप्रोस्कोपिक सर्जन डा. ज्ञानप्रसाद पोखरेलसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

प्रश्न : पछिल्लो समय क्यान्सरका बिरामी बढिरहेका छन् भनिन्छ। यसको मुख्य कारण के हो?

डा. पोखरेल : क्यान्सर बढ्नुको एउटा मात्रै कारण छैन। हाम्रो जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, खानपान, शारीरिक गतिविधि कम हुनु, मोटोपना, धूम्रपान तथा मदिराको प्रयोग, वातावरणीय प्रदूषण र विभिन्न रसायनसँगको सम्पर्कजस्ता धेरै कारणले क्यान्सरको जोखिम बढिरहेको छ।

अर्को कुरा के पनि हो भने अहिले मानिसहरू स्वास्थ्यप्रति पहिलेभन्दा सचेत भएका छन्। स्वास्थ्य संस्थामा जाने क्रम बढेको छ, परीक्षण गर्ने प्रविधि पनि विस्तार भएको छ। त्यसैले पहिले पहिचान नभएका कतिपय क्यान्सर अहिले पत्ता लागिरहेका छन्। तर क्यान्सर बढी पत्ता लागेको मात्र होइन, केही प्रकारका क्यान्सरको वास्तविक संख्या पनि बढिरहेको देखिन्छ।

त्यसैले क्यान्सरको उपचारमा मात्रै ध्यान दिएर हुँदैन। क्यान्सर हुन नदिनका लागि जोखिम कम गर्ने र सुरुवाती अवस्थामै रोग पहिचान गर्ने कुरामा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ।

प्रश्न : नेपालमा सबैभन्दा बढी देखिने क्यान्सरहरू कुन-कुन हुन्?

डा. पोखरेल : नेपालमा महिला र पुरुषमा देखिने क्यान्सर केही फरक छन्। महिलामा स्तन क्यान्सर र पाठेघरको मुखको क्यान्सर महत्वपूर्ण छन् भने पुरुषमा फोक्सोको क्यान्सर, मुख तथा घाँटीको क्यान्सर र प्रोस्टेट क्यान्सर पनि धेरै देखिन्छन्।

क्यान्सरको प्रकारअनुसार जोखिमका कारण पनि फरक हुन्छन्। उदाहरणका लागि धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम धेरै हुन्छ। सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगले मुख, जिब्रो, घाँटीलगायतका क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ।

महिलामा स्तनमा गाँठो आउनु, स्तनको आकार वा छालामा परिवर्तन हुनु, निप्पलबाट असामान्य पदार्थ निस्कनुजस्ता लक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। त्यस्तै पाठेघरको मुखको क्यान्सर पनि सुरुवाती अवस्थामै परीक्षणमार्फत पहिचान गर्न सकिन्छ। त्यसैले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण महत्वपूर्ण हुन्छ।

प्रश्न : पुरुषमा देखिने प्रोस्टेट क्यान्सरबारे धेरैलाई अझै स्पष्ट जानकारी छैन। प्रोस्टेट भनेको के हो?

डा. पोखरेल : प्रोस्टेट पुरुषको प्रजनन प्रणालीसँग सम्बन्धित एउटा ग्रन्थि हो। उमेर बढ्दै जाँदा प्रोस्टेट ठूलो हुँदै जान सक्छ। तर प्रोस्टेट ठूलो हुनु भनेको क्यान्सर नै हो भन्ने होइन। धेरै पुरुषमा उमेरसँगै प्रोस्टेट बढ्ने समस्या देखिन्छ, जुन क्यान्सर नहुन पनि सक्छ।

तर उमेरसँगै प्रोस्टेट क्यान्सरको जोखिम पनि बढ्दै जान्छ। त्यसैले उमेर बढेका पुरुषले पिसाबसम्बन्धी समस्या देखिँदा त्यसलाई सामान्य उमेरको समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

बारम्बार पिसाब लाग्नु, राति धेरैपटक पिसाब गर्न उठ्नु, पिसाब सुरु गर्न गाह्रो हुनु, पिसाबको धार कमजोर हुनु, पिसाब पूरा नभएको जस्तो महसुस हुनु वा पिसाबमा रगत देखिनुजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। तर यी लक्षण प्रोस्टेट क्यान्सरमा मात्रै देखिने होइनन्। प्रोस्टेट बढेको अवस्थामा पनि यस्तै समस्या हुन सक्छ। त्यसैले चिकित्सकको परामर्श आवश्यक हुन्छ।

प्रश्न : प्रोस्टेट क्यान्सर कसरी पत्ता लगाइन्छ?

डा. पोखरेल : बिरामीको उमेर, लक्षण र पारिवारिक इतिहास हेरेर चिकित्सकले आवश्यक परीक्षणको सुझाव दिनुहुन्छ। PSA लगायतका रगत परीक्षण, शारीरिक परीक्षण, अल्ट्रासाउन्ड, MRI जस्ता परीक्षण गर्न सकिन्छ।

तर कुनै एउटा परीक्षणले मात्रै प्रोस्टेट क्यान्सर पक्का हुन्छ भन्ने हुँदैन। क्यान्सरको शंका भएमा आवश्यकताअनुसार बायोप्सी गरेर प्रोस्टेटको तन्तु परीक्षण गरिन्छ। त्यसबाट क्यान्सर भए–नभएको निश्चित गर्न सहयोग हुन्छ।

त्यसैले पुरुषहरूले विशेषगरी उमेर बढ्दै गएपछि पिसाबसम्बन्धी समस्या देखिएमा लाज मानेर बस्नु हुँदैन। ‘उमेर बढेपछि यस्तै हुन्छ’ भनेर छोड्नु पनि हुँदैन। समस्या के कारणले भएको हो भनेर परीक्षण गर्नु राम्रो हुन्छ।

प्रश्न : क्यान्सर भन्नेबित्तिकै धेरै मानिस डराउँछन्। क्यान्सर लागेपछि मृत्यु निश्चित हो?

डा. पोखरेल : होइन, क्यान्सर भयो भने मृत्यु नै हुन्छ भन्ने बुझाइ सही होइन। क्यान्सर धेरै प्रकारका हुन्छन् र सबै क्यान्सरको प्रकृति एउटै हुँदैन। धेरै क्यान्सर सुरुवाती अवस्थामा पत्ता लागेमा उपचार गरेर निको पार्न सकिन्छ।

क्यान्सर कुन अंगमा भएको हो, कति फैलिएको छ, कस्तो प्रकारको क्यान्सर हो, बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ र उपचार कति चाँडो सुरु गरियो भन्ने कुराले उपचारको परिणाम निर्धारण गर्छ।

आजको समयमा क्यान्सर उपचारमा धेरै नयाँ प्रविधि र औषधिहरू आएका छन्। शल्यक्रिया, किमोथेरापी, रेडियोथेरापी, टार्गेटेड थेरापी, इम्युनोथेरापीजस्ता उपचार उपलब्ध छन्। त्यसैले क्यान्सरलाई लिएर डराएर बस्नुभन्दा समयमै परीक्षण र उपचारमा जानुपर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको क्यान्सरलाई जति छिटो पहिचान गर्न सकियो, उपचारको सम्भावना त्यति नै राम्रो हुन्छ।

प्रश्न : दिसामा रगत देखिँदा धेरैले ‘पाइल्स होला’ भनेर बेवास्ता गर्छन्। यस्तो गर्नु कति जोखिमपूर्ण हुन्छ?

डा. पोखरेल : दिसामा रगत आउनुका धेरै कारण हुन सक्छन्। पाइल्स एउटा कारण हो, फिसर हुन सक्छ, संक्रमण वा आन्द्रासम्बन्धी अन्य समस्या हुन सक्छ। तर कहिलेकाहीँ आन्द्रा वा मलद्वारको क्यान्सरका कारण पनि दिसामा रगत देखिन सक्छ।

समस्या के हो भने मानिसहरूले रगत देख्नेबित्तिकै आफैं ‘पाइल्स हो’ भनेर निष्कर्ष निकाल्छन्। केही औषधि खाएपछि रगत रोकियो भने समस्या सकियो भन्ने ठान्छन्। तर रगत आउनुको वास्तविक कारण पत्ता लागेको हुँदैन।

त्यसैले विशेषगरी उमेर बढेका व्यक्तिमा पटक–पटक दिसामा रगत देखिन्छ, दिसाको बानीमा परिवर्तन आउँछ, लामो समय कब्जियत वा पखाला भइरहन्छ, तौल घट्छ वा कमजोरी बढ्दै जान्छ भने चिकित्सकसँग जाँच गराउनुपर्छ। हरेकपटक दिसामा रगत आउनु क्यान्सर हो भन्ने होइन, तर क्यान्सरको सम्भावना पनि परीक्षण नगरी नकार्न मिल्दैन।

प्रश्न : फोक्सोको क्यान्सरको मुख्य कारण धूम्रपानलाई मानिन्छ। धूम्रपान नगर्ने मानिसलाई पनि फोक्सोको क्यान्सर हुन सक्छ?

डा. पोखरेल : हुन सक्छ। धूम्रपान फोक्सोको क्यान्सरको प्रमुख जोखिम कारकमध्ये एक हो। तर धूम्रपान नगर्ने व्यक्तिलाई फोक्सोको क्यान्सर हुँदैन भन्ने होइन।

अरूको धूम्रपानको धुवाँ, वायु प्रदूषण, कार्यस्थलमा हुने केही रसायन तथा धुलो, वातावरणीय कारण र आनुवंशिक कारणले पनि जोखिम बढाउन सक्छ।

तर धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम निकै बढ्ने भएकाले धूम्रपान छोड्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। धूम्रपानसँगै सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग कम गर्ने, मदिराको अत्यधिक सेवनबाट बच्ने र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

प्रश्न : किसानले खेतबारीमा प्रयोग गर्ने विषादी र विभिन्न रसायनले पनि क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ?

डा. पोखरेल : केही रसायनसँग लामो समयसम्म र असुरक्षित रूपमा सम्पर्कमा रहँदा स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ। त्यसैले विषादी प्रयोग गर्दा किसानहरूले सुरक्षा सावधानी अपनाउनुपर्छ।

विषादी छर्कँदा मास्क, पञ्जा तथा आवश्यक सुरक्षात्मक कपडा प्रयोग गर्ने, विषादी प्रयोग गरेपछि शरीर र कपडा राम्रोसँग सफा गर्ने र विषादीलाई बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा राख्ने जस्ता सावधानी अपनाउनुपर्छ।

कृषि उत्पादन आवश्यक छ। त्यसैले किसानलाई दोष दिने होइन, सुरक्षित कृषि अभ्यासबारे जानकारी दिने हो। उत्पादन बढाउने क्रममा मानव स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु हुँदैन।

प्रश्न : क्यान्सरको उपचारका लागि नेपालमा पर्याप्त सुविधा छ कि अझै पनि भारत वा अन्य देश जानुपर्ने अवस्था छ?

डा. पोखरेल : नेपालमा क्यान्सर उपचारका लागि आवश्यक धेरै सुविधा अहिले उपलब्ध छन्। शल्यक्रिया, किमोथेरापी, रेडियोथेरापीलगायतका उपचार नेपालमै भइरहेको छ। दक्ष चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मी पनि छन्।

तर केही अत्यन्त जटिल वा विशेष प्रकारका उपचार तथा दुर्लभ प्रविधिका लागि विदेश जानुपर्ने अवस्था हुन सक्छ। तर हरेक क्यान्सरको उपचारका लागि विदेश नै जानुपर्छ भन्ने होइन।

कुन ठाउँमा उपचार गर्ने भन्ने निर्णय रोगको प्रकार, क्यान्सरको stage, आवश्यक उपचार र चिकित्सकको सल्लाहका आधारमा गर्नुपर्छ। नेपालमै उपचार सम्भव हुने अवस्थामा अनावश्यक रूपमा विदेश जानुपर्ने आवश्यकता हुँदैन।

प्रश्न : नेपालमा क्यान्सर उपचारलाई अझ प्रभावकारी बनाउन के कुरामा सुधार गर्न आवश्यक छ?

डा. पोखरेल : क्यान्सरलाई केवल अस्पतालमा उपचार गर्ने रोगका रूपमा हेर्नु हुँदैन। रोकथामदेखि प्रारम्भिक पहिचान, निदान, उपचार र उपचारपछि follow-up सम्मको सम्पूर्ण प्रणाली बलियो बनाउन आवश्यक छ।

स्थानीय तहबाटै मानिसलाई क्यान्सरका सुरुवाती लक्षणबारे जानकारी दिनुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीलाई पनि कुन लक्षण देखिएमा बिरामीलाई विशेषज्ञकहाँ पठाउने भन्ने विषयमा राम्रो तालिम दिन आवश्यक छ।

त्यसैगरी diagnostic सुविधा, pathology, imaging, रेडियोथेरापी, औषधि र दक्ष जनशक्ति देशका विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार गर्नुपर्छ। अहिले पनि धेरै बिरामी उपचारका लागि काठमाडौं वा ठूला शहरमा आउनुपर्ने अवस्था छ।

यदि स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाबाटै शंकास्पद बिरामी पहिचान गरेर समयमै विशेषज्ञ केन्द्रमा पठाउन सकियो भने धेरै बिरामी ढिलो उपचारमा पुग्ने समस्या कम गर्न सकिन्छ।

प्रश्न : अन्त्यमा, क्यान्सरबाट बच्न र समयमै पहिचान गर्न आम नागरिकलाई तपाईंको मुख्य सन्देश के छ?

डा. पोखरेल : क्यान्सरलाई लिएर डराउनेभन्दा सचेत हुनुपर्छ। धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने, मदिराको अत्यधिक सेवन नगर्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र स्वस्थ खानपानमा ध्यान दिने गर्नुपर्छ।

शरीरमा लामो समयसम्म असामान्य परिवर्तन भइरहेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। शरीरमा असामान्य गाँठो आउनु, अनावश्यक तौल घट्नु, लामो समयसम्म खोकी लागिरहनु, असामान्य रक्तस्राव हुनु, दिसा वा पिसाबमा रगत देखिनु, दिसा–पिसाबको बानीमा परिवर्तन आउनुजस्ता लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, क्यान्सर भयो भने सबै सकियो भन्ने होइन। आज धेरै क्यान्सरको उपचार सम्भव छ। तर त्यसका लागि रोगलाई सकेसम्म छिटो पत्ता लगाउनुपर्छ।

त्यसैले स्वास्थ्यमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा लुकाउने होइन, डराउने होइन, समयमै स्वास्थ्य संस्थामा जाने बानी बसाल्नुपर्छ। प्रारम्भिक पहिचान र समयमै उपचार नै क्यान्सरविरुद्धको सबैभन्दा ठूलो हतियार हो।