स्वस्थ शरीरका लागि हामी खानपान, व्यायाम र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिन्छौँ। तर शरीरको महत्वपूर्ण अंगमध्ये एक मुख र दाँतको स्वास्थ्यलाई भने धेरैपटक बेवास्ता गरिरहेका हुन्छौँ। दाँत दुखेपछि मात्र अस्पताल जाने, गिजाबाट रगत आउँदा पनि सामान्य ठान्ने, बच्चाको दूधेदाँत त झर्ने नै हो भनेर हेरचाह नगर्ने जस्ता व्यवहार अझै पनि हाम्रो समाजमा देखिन्छन्।
वास्तवमा मुखको स्वास्थ्यले खान, बोल्न र दैनिक जीवनमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। दाँत र गिजामा देखिने समस्या सुरुमै पहिचान गरेर उचित हेरचाह गर्न सकियो भने धेरै समस्या रोक्न सकिन्छ। त्यसैले दाँत कसरी माझ्ने, गिजाबाट रगत किन आउँछ, फ्लस र माउथवास कति आवश्यक छन्, बालबालिकाको दाँतको हेरचाह कसरी गर्ने र डेन्टिस्टकहाँ कति समयको अन्तरालमा जाने भन्ने विषयमा दन्त चिकित्सक डा. सुवास घिमिरेसँग गरिएको कुराकानी।
१. डा. साब, सामान्य मानिसले दाँत र गिजा स्वस्थ राख्न दैनिक रूपमा अपनाउनुपर्ने आधारभूत कुराहरू के–के हुन्?
दाँत स्वस्थ राख्न सबैभन्दा पहिले दैनिक मुखको सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ। सामान्यतया दिनमा दुई पटक, बिहान र राति, फ्लोराइड भएको टुथपेस्टले करिब दुई मिनेट दाँत माझ्नु राम्रो हुन्छ। दाँतको अगाडिको भाग मात्र होइन, भित्री भाग, चपाउने भाग र गिजाको सीमाना पनि सफा गर्नुपर्छ।
त्यससँगै दाँतको बीचमा अड्किएको खाना र प्लाक हटाउन दैनिक रूपमा फ्लस वा अन्य इन्टरडेन्टल क्लिनिङको साधन प्रयोग गर्न सकिन्छ। खानपानमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। धेरै चिनी भएका खानेकुरा र पेय पदार्थको मात्रा घटाउनु राम्रो हुन्छ। अनि दाँतमा कुनै समस्या नभए पनि नियमित दन्त परीक्षण गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
२. दाँत माझ्ने सही तरिका के हो? दिनमा कति पटक र कति समयसम्म माझ्नु उपयुक्त हुन्छ?
दिनमा दुई पटक दुई मिनेटजति दाँत माझ्नु राम्रो अभ्यास हो। धेरै मानिसले दाँत सफा गर्ने नाममा धेरै जोडले ब्रस गर्ने गर्नुहुन्छ। त्यो आवश्यक छैन। नरम ब्रस प्रयोग गरेर बिस्तारै, सबै सतहमा पुग्ने गरी सफा गर्नुपर्छ।
ब्रसलाई गिजाको लाइनतिर करिब ४५ डिग्रीको कोणमा राखेर साना–साना र हल्का स्ट्रोकमा सफा गर्न सकिन्छ। अगाडिका दाँतको भित्री भाग सफा गर्दा ब्रसलाई ठाडो पारेर पनि चलाउनुपर्छ। मुख्य कुरा धेरै जोड लगाउनु होइन, सही तरिकाले सबै भाग सफा गर्नु हो।
३. धेरै मानिसको गिजाबाट दाँत माझ्दा रगत आउँछ। यसलाई सामान्य मान्ने कि समस्या भएको संकेतका रूपमा बुझ्ने?
गिजाबाट बारम्बार रगत आउँछ भने त्यसलाई सामान्य भनेर छोड्नु हुँदैन। यसको एउटा सामान्य कारण गिजामा प्लाक र त्यसपछि टार्टर जम्मा हुनु हो। त्यसले गिजामा सूजन गराउन सक्छ।
कहिलेकाहीँ मानिसले “ब्रस गर्दा रगत आउँछ, त्यसैले ब्रस गर्नु हुँदैन” भन्ने सोच्नुहुन्छ। त्यो ठीक होइन। बरु सही तरिकाले मुख सफा गर्नुपर्छ र समस्या निरन्तर छ भने दन्त चिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ। गिजा सुन्निने, रातो हुने, रगत आउने, मुख गन्हाउने वा दाँत हल्लिनेजस्ता लक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
४. दाँतमा प्लाक र टार्टर किन जम्छ? नियमित ब्रस गर्दा पनि टार्टर किन देखिन्छ?
दाँतमा खाना, ब्याक्टेरिया र लारसँग सम्बन्धित पदार्थ जम्मा हुँदै जाँदा प्लाक बन्छ। नियमित रूपमा राम्रोसँग सफा नगर्दा त्यो कडा हुँदै टार्टरमा परिणत हुन सक्छ। टार्टर एकपटक कडा भइसकेपछि सामान्य ब्रसले मात्र पूर्ण रूपमा हटाउन गाह्रो हुन्छ।
त्यसैले नियमित घरायसी सरसफाइसँगै आवश्यक परेको अवस्थामा डेन्टल क्लिनिङ गराउनुपर्छ। तर सबै व्यक्तिलाई एउटै अन्तरालमा क्लिनिङ आवश्यक हुन्छ भन्ने छैन। व्यक्तिको मुखको अवस्था, गिजाको स्वास्थ्य र जोखिमअनुसार दन्त चिकित्सकले सल्लाह दिनुहुन्छ।
५. टुथपेस्ट छनोट गर्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ? फ्लोराइड भएको टुथपेस्ट आवश्यक हुन्छ?
सामान्यतया दाँतमा क्याभिटी अर्थात् दाँत किराले खाने समस्या रोक्न फ्लोराइड भएको टुथपेस्ट उपयोगी हुन्छ। फ्लोराइडले दाँतको बाहिरी तहलाई एसिडबाट हुने क्षतिविरुद्ध बलियो बनाउन र प्रारम्भिक क्षतिमा पुनःखनिजीकरणमा सहयोग गर्छ।
तर बजारमा पाइने हरेक टुथपेस्ट सबै व्यक्तिका लागि एउटै रूपमा आवश्यक हुन्छ भन्ने होइन। कसैलाई संवेदनशील दाँतको समस्या हुन सक्छ, कसैलाई गिजाको समस्या वा क्याभिटीको जोखिम बढी हुन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा दन्त चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार टुथपेस्ट वा अन्य उत्पादन सिफारिस गर्न सक्छन्।
६. दाँत माझ्नुबाहेक डेन्टल फ्लस र माउथवास प्रयोग गर्नु कत्तिको आवश्यक छ?
ब्रसले दाँतका सबै ठाउँ सफा गर्न सक्दैन। विशेषगरी दुईवटा दाँतको बीचमा ब्रसका रेसा राम्रोसँग पुग्न नसक्ने ठाउँ हुन्छ। त्यहाँको प्लाक हटाउन फ्लस वा अन्य इन्टरडेन्टल क्लिनर उपयोगी हुन्छ। दैनिक एकपटक दाँतको बीच सफा गर्ने अभ्यास राम्रो हो।
माउथवासको कुरा गर्दा सबैलाई अनिवार्य रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने होइन। केही अवस्थामा दन्त चिकित्सकले विशेष माउथवास सिफारिस गर्न सक्छन्। त्यसैले माउथवास प्रयोग गरेपछि ब्रस र फ्लसको आवश्यकता सकिन्छ भन्ने सोच्नु हुँदैन। मुख्य कुरा ब्रसिङ र दाँतको बीचको सफाइ हो।
७. चिनी, चकलेट, चिसो पेय पदार्थ र जंक फुडले दाँतमा कस्तो असर गर्छ?
दाँतमा क्याभिटी हुने प्रमुख जोखिममध्ये चिनीको अत्यधिक सेवन पनि एक हो। चिनी खाएपछि मुखमा भएका ब्याक्टेरियाले एसिड उत्पादन गर्छन् र त्यसले दाँतको बाहिरी तहलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
त्यसैले चिनी नै खानै हुँदैन भन्ने होइन, तर यसको मात्रा र विशेषगरी दिनभरि पटक–पटक खाने बानी नियन्त्रण गर्नुपर्छ। चिनी भएका पेय पदार्थ बारम्बार पिउने बानी पनि राम्रो होइन। स्वस्थ र सन्तुलित खानपान, पानी पिउने बानी र नियमित मुखको सरसफाइ दाँतका लागि महत्त्वपूर्ण छन्।
८. बालबालिकाको दाँतको हेरचाह कहिलेदेखि सुरु गर्ने? दूधेदाँत त झर्ने नै हो भनेर बेवास्ता गर्नु कत्तिको गलत हो?
दूधेदाँत पनि निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। दूधेदाँतमा क्याभिटी भएर दुखाइ वा संक्रमण भयो भने बच्चाको खानपान, बोलाइ र दैनिक गतिविधिमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले “झर्ने दाँत हो, उपचार गर्नुपर्दैन” भन्ने सोच सही होइन।
पहिलो दाँत निस्किएपछि नै सफाइ सुरु गर्नुपर्छ। साना बालबालिकाको ब्रसिङ अभिभावकले गरिदिन वा निगरानी गर्नुपर्छ। तीन वर्षभन्दा कम उमेरमा फ्लोराइड टुथपेस्टको चामलको दानाजति मात्रा र ३ देखि ६ वर्षमा केराउको दानाजति मात्रा प्रयोग गर्ने सिफारिस छ। बच्चाले टुथपेस्ट ननिल्ने गरी अभिभावकले निगरानी गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
९. दाँत दुखेपछि मात्र डेन्टिस्टकहाँ जाने प्रवृत्ति छ। वास्तवमा नियमित जाँच कति आवश्यक छ?
दाँत दुख्नु नै समस्या सुरु भएको पहिलो संकेत हो भन्ने हुँदैन। कतिपय अवस्थामा दाँत वा गिजाको समस्या सुरुमा खासै दुख्दैन। समस्या बढ्दै गएपछि मात्र दुखाइ देखिन सक्छ। त्यसैले दुखेपछि मात्र डेन्टिस्टकहाँ जाने बानी राम्रो होइन।
सामान्यतया कम्तीमा वर्षमा एकपटक दन्त परीक्षण गराउनु उपयोगी हुन्छ, तर सबै व्यक्तिको आवश्यकता एउटै हुँदैन। क्याभिटीको जोखिम, गिजाको अवस्था, पहिलेको दन्त इतिहास र अन्य अवस्थाअनुसार चिकित्सकले फरक अन्तरालमा जाँच सिफारिस गर्न सक्छन्।
१०. अन्त्यमा, दाँत र गिजा स्वस्थ राख्न चाहने आम मानिसले आजैदेखि अपनाउन सक्ने पाँच सरल सुझाव के छन्?
सबैभन्दा पहिले, दिनमा दुईपटक दुई मिनेट दाँत माझ्ने बानी बसालौँ। दोस्रो, दाँतको बीचको भाग दैनिक सफा गरौँ। तेस्रो, चिनी भएका खानेकुरा र पेय पदार्थको अत्यधिक सेवन कम गरौँ। चौथो, गिजाबाट रगत आउने, दाँत दुख्ने, मुख गन्हाउने वा दाँत हल्लिनेजस्ता समस्या भए बेवास्ता नगरौँ। र पाँचौँ, समस्या नआए पनि नियमित रूपमा दन्त परीक्षण गराऔँ।
अर्को कुरा, घरमा बालबालिका छन् भने उनीहरूको दाँतको हेरचाह सुरुदेखि नै गरौँ। दूधेदाँत हो भनेर बेवास्ता नगरौँ। सानो उमेरमा बनाएको राम्रो बानीले भविष्यमा दाँत र गिजाको स्वास्थ्यमा ठूलो फरक पार्छ।
अन्ततः दाँत स्वस्थ राख्ने कुरा कुनै जटिल काम होइन। नियमितता र सही बानी नै मुख्य कुरा हो। दाँत दुखेपछि उपचार गर्नुभन्दा समस्या आउन नदिनु धेरै राम्रो हो। त्यसैले दाँतलाई शरीरको अरू अंगजस्तै महत्त्व दिएर हेरचाह गर्ने बानी बसालौँ।