केही वर्षअघिसम्म हामीले कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् AI लाई भविष्यको प्रविधि भनेर सुन्थ्यौँ। अहिले अवस्था फेरिएको छ। AI हाम्रो मोबाइल, कम्प्युटर, कार्यालय, कलेज र दैनिक कामको हिस्सा बन्न थालेको छ। लेख लेख्नेदेखि फोटो बनाउने, भिडियो सम्पादन गर्ने, अनुवाद गर्ने, तथ्य खोज्नेदेखि कोड लेख्नेसम्मका काममा AI को प्रयोग भइरहेको छ।
यससँगै युवाको मनमा एउटा प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ– “AI आएपछि हाम्रो रोजगारी के हुन्छ?”
यो प्रश्न सामान्य होइन। रोजगारीसँग मानिसको आम्दानी मात्र जोडिएको हुँदैन, उसको आत्मनिर्भरता, परिवारको भविष्य र सामाजिक पहिचान पनि जोडिएको हुन्छ। त्यसैले नयाँ प्रविधि आउँदा रोजगारीमा त्यसको प्रभावबारे चिन्ता हुनु स्वाभाविक हो।
तर AI लाई केवल रोजगारी खोस्ने प्रविधिका रूपमा बुझ्नु पनि अपूर्ण हुन्छ। इतिहास हेर्ने हो भने नयाँ प्रविधिले केही पुराना कामको स्वरूप परिवर्तन गरेको छ भने नयाँ कामका क्षेत्र पनि सिर्जना गरेको छ। अहिले AI ले पनि त्यस्तै परिवर्तन ल्याइरहेको छ।
सबैभन्दा पहिले बुझ्नुपर्ने कुरा हो– AI ले मानिसलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्छ कि मानिसले गर्ने केही कामलाई मात्र परिवर्तन गर्छ?
धेरै अवस्थामा AI ले पूरै पेशाभन्दा पनि पेशाभित्रका केही दोहोरिने कामलाई छिटो र स्वचालित बनाउन सक्छ। उदाहरणका लागि, एउटा कार्यालयमा नियमित तथ्य मिलाउने, सामान्य रिपोर्टको प्रारम्भिक खाका बनाउने वा निश्चित ढाँचाका इमेल तयार गर्ने काम AI ले छिटो गर्न सक्छ। यसले ती काममा लाग्ने समय घटाउन सक्छ।
तर त्यसको अर्थ कार्यालयमा काम गर्ने मानिसको आवश्यकता नै समाप्त हुन्छ भन्ने होइन। निर्णय गर्ने, ग्राहक बुझ्ने, जटिल समस्या समाधान गर्ने, जिम्मेवारी लिने र मानिससँग प्रभावकारी रूपमा संवाद गर्ने काम अझै मानवीय क्षमतासँग जोडिएका छन्।
त्यसैले युवाले AI सँग डराएर भाग्नेभन्दा AI सँग काम गर्न सिक्ने बाटो रोज्नु उपयोगी हुन सक्छ।
आज एउटा युवाले आफ्नो क्षेत्रमा AI कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर सिक्यो भने उसको काम गर्ने क्षमता बढ्न सक्छ। लेख्ने व्यक्तिले विचार निर्माण र सम्पादनमा AI को सहयोग लिन सक्छ। शिक्षकले पाठ योजना र सिकाइ सामग्री तयार गर्न AI प्रयोग गर्न सक्छ। व्यवसाय गर्नेले ग्राहकको व्यवहार बुझ्न, सामग्री बनाउन वा आफ्नो काम व्यवस्थित गर्न प्रविधिको प्रयोग गर्न सक्छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ– AI चलाउन जान्नु र AI को सही प्रयोग गर्न जान्नु एउटै कुरा होइन।
कुनै टुल खोल्न जान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसबाट आएको जानकारी सही छ कि छैन भनेर जाँच गर्नुपर्छ। AI ले कहिलेकाहीँ गलत वा अपूर्ण जानकारी पनि दिन सक्छ। त्यसैले आलोचनात्मक सोच, तथ्य जाँच्ने बानी र विषयगत ज्ञान झन् महत्वपूर्ण हुन्छ।
यसले युवालाई एउटा नयाँ सीप सिकाउँछ– प्रविधिलाई प्रयोग गर्ने मात्र होइन, प्रविधिले दिएको परिणामलाई मूल्यांकन गर्ने।
AI को विकाससँगै नयाँ रोजगारीका क्षेत्र पनि विस्तार भइरहेका छन्। AI सम्बन्धी सफ्टवेयर विकास, डेटा व्यवस्थापन, साइबर सुरक्षा, डिजिटल सामग्री, स्वचालन, AI प्रणालीको निगरानी, प्राविधिक सहायता र AI प्रयोगसम्बन्धी परामर्शजस्ता क्षेत्रको आवश्यकता बढ्न सक्छ।
त्यसैगरी पहिलेको कामभित्र पनि नयाँ भूमिका सिर्जना हुन सक्छ। एउटा सञ्चारकर्मीले AI प्रयोग गरेर अनुसन्धान र सामग्री व्यवस्थापन गर्न सक्छ। डिजाइनरले AI लाई सिर्जनात्मक सहायकका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययनमा AI प्रयोग गर्न सक्छ। उद्यमीले बजार विश्लेषणदेखि ग्राहकसँगको संवादसम्म विभिन्न क्षेत्रमा यसको सहयोग लिन सक्छ।
यसको अर्थ अवसर सबैका लागि स्वतः आउँछ भन्ने होइन। अवसर पाउनका लागि आफूलाई परिवर्तनसँगै परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ।
यहीँ आजका युवाको ठूलो चुनौती छ।
हामीमध्ये धेरैले पढाइ पूरा गरेपछि सिकाइ सकियो भन्ने सोच राख्छौँ। तर AI को युगमा यो सोच उपयोगी हुँदैन। प्रविधि तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेका कारण युवाले निरन्तर नयाँ कुरा सिकिरहनुपर्ने हुन्छ।
आज सिकेको एउटा सफ्टवेयर भोलि अर्को प्रविधिले विस्थापित गर्न सक्छ। आज लोकप्रिय रहेको एउटा डिजिटल माध्यम केही वर्षपछि कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले कुनै एउटा टुलमा मात्र निर्भर हुनुको सट्टा छिटो सिक्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ।
यसका लागि युवाले आफ्नो मूल विषयसँगै डिजिटल सीप पनि विकास गर्न सक्छन्। सञ्चार पढ्नेले AI र डेटा बुझ्न सक्छ। व्यवस्थापन पढ्नेले डिजिटल उपकरण सिक्न सक्छ। शिक्षकले शैक्षिक प्रविधि प्रयोग गर्न सक्छ। पत्रकारले तथ्य जाँच र डेटा विश्लेषणका नयाँ माध्यम सिक्न सक्छ।
तर AI को युगमा केवल प्राविधिक सीपले मात्र पुग्दैन।
मानिसका केही क्षमताको महत्व अझै विशेष रहन्छ– सिर्जनशीलता, सहानुभूति, नेतृत्व, संवाद, समस्या समाधान, नैतिक निर्णय र सामाजिक सम्बन्ध।
मेसिनले शब्द बनाउन सक्छ, तर ती शब्द कसका लागि र किन प्रयोग गर्ने भन्ने सन्दर्भ बुझ्ने जिम्मेवारी मानिसकै हुन्छ। AI ले विकल्प दिन सक्छ, तर अन्तिम निर्णयमा मानवीय जिम्मेवारी महत्वपूर्ण रहन्छ।
त्यसैले भविष्यको प्रतिस्पर्धा “मानिस कि AI?” भन्नेभन्दा पनि “AI प्रयोग गर्न सक्ने मानिस र प्रयोग गर्न नसक्ने मानिसबीचको फरक” मा देखिन सक्छ।
नेपालका युवाका लागि यो विषय अझ महत्वपूर्ण छ। देशभित्र रोजगारीको अवसर खोजिरहेका युवाले AI लाई नयाँ सीपका रूपमा लिन सक्छन्। त्यस्तै, नेपालबाट विदेशमा काम गरिरहेका वा विदेश जाने तयारीमा रहेका युवाले पनि आफ्नो क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोग कसरी भइरहेको छ भनेर बुझ्न सक्छन्।
AI ले भौगोलिक सीमालाई पनि केही हदसम्म कम गर्न सक्छ। डिजिटल सीप भएका युवाले नेपालमै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि काम गर्ने अवसर खोज्न सक्छन्। लेखन, डिजाइन, प्रोग्रामिङ, डिजिटल मार्केटिङ, भिडियो सम्पादन, अनुवाद र अन्य धेरै सेवामा यस्तो सम्भावना देखिन्छ।
तर यससँगै चुनौती पनि छन्। सबै युवासँग समान रूपमा प्रविधिमा पहुँच छैन। इन्टरनेट, उपकरण, तालिम र गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँचको अन्तर रह्यो भने AI को अवसर पनि समान रूपमा बाँडिन सक्दैन।
त्यसैले AI को चर्चा गर्दा केवल युवाले के सिक्ने भन्ने होइन, शिक्षा र तालिमको पहुँच कसरी विस्तार गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठाउन आवश्यक छ।
विद्यालय र विश्वविद्यालयले पनि बदलिँदो प्रविधिलाई पाठ्यक्रम र शिक्षण विधिसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ। विद्यार्थीलाई AI बाट उत्तर निकाल्न मात्र सिकाउने होइन, सही प्रश्न सोध्न, तथ्य जाँच्न, स्रोत पहिचान गर्न र प्राप्त जानकारीलाई सिर्जनात्मक रूपमा प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ।
अभिभावक र समाजले पनि युवालाई “AI ले सबै काम खोस्छ” भनेर डराउने वातावरण बनाउनुको सट्टा नयाँ प्रविधिसँग जिम्मेवार ढंगले परिचित गराउन आवश्यक छ।
अन्ततः AI लाई रोक्न सकिँदैन भन्ने मात्र कुरा गरेर पनि हुँदैन। यसको प्रयोग कसरी गर्ने, यसको जोखिम कसरी घटाउने र यसको अवसर कसरी उपयोग गर्ने भन्ने विषयमा सोच्नुपर्छ।
आजको युवा यदि केवल जागिर खोज्ने मानसिकतामा सीमित रह्यो भने परिवर्तनसँग तालमेल गर्न कठिन हुन सक्छ। तर आफ्नो सीप, ज्ञान र सिर्जनशीलतालाई प्रविधिसँग जोड्न सक्यो भने नयाँ सम्भावनाका ढोका खुल्न सक्छन्।
AI ले केही कामको स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्छ। केही काम स्वचालित हुन सक्छन्। केही नयाँ काम जन्मिन सक्छन्। तर यसको बीचमा एउटा कुरा स्पष्ट छ– भविष्यमा सिकिरहने मानिसको महत्व घट्दैन।
त्यसैले AI को युगमा युवाले आफूलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न “AI ले मेरो जागिर खोस्छ कि खोस्दैन?” मात्र होइन।
अझ उपयोगी प्रश्न हुन सक्छ– “AI आएको संसारमा म आफ्नो क्षमता कसरी नयाँ बनाउँदैछु?”
प्रविधि बदलिन्छ। काम गर्ने तरिका बदलिन्छ। बजार बदलिन्छ। तर सिक्ने इच्छा, सिर्जनशीलता र परिवर्तनसँग अनुकूल हुन सक्ने क्षमता युवाको ठूलो शक्ति बन्न सक्छ।
AI चुनौती पनि हो, अवसर पनि। त्यसलाई कुन रूपमा प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा हाम्रो तयारी, सीप र सोचमा धेरै हदसम्म निर्भर गर्छ।