आजको समयमा कुनै युवासँग उसको पढाइबारे सोध्यो भने धेरैजसोले आफ्नो डिग्री, विषय र प्रमाणपत्रबारे बताउँछन्। कसैले स्नातक गरेको हुन्छ, कसैले स्नातकोत्तर। कसैसँग विभिन्न तालिमका प्रमाणपत्र हुन्छन्। तर जब प्रश्न आउँछ– “तपाईंलाई वास्तवमा के–के काम गर्न आउँछ?” त्यहाँबाट कुरा अलि फरक हुन थाल्छ।
यहीँबाट एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्मिन्छ– आजको बजारमा युवालाई प्रमाणपत्र चाहिएको हो कि सीप?
हामीले लामो समयदेखि शिक्षालाई प्रमाणपत्रसँग जोडेर हेर्दै आएका छौँ। राम्रो अंक ल्याउनु, राम्रो कलेज पढ्नु र अन्त्यमा हातमा एउटा प्रमाणपत्र लिनुलाई सफलताको आधार मान्ने चलन अझै बलियो छ। प्रमाणपत्रको आफ्नै महत्व छ। यसले व्यक्तिले कुनै विषय अध्ययन गरेको प्रमाणित गर्छ। तर आजको प्रतिस्पर्धात्मक बजारमा केवल प्रमाणपत्रले मात्र पर्याप्त हुँदैन।
किनभने रोजगारी दिने संस्थाले अन्ततः हेर्ने कुरा हो– “तपाईंले काम गर्न सक्नुहुन्छ कि सक्नुहुन्न?”
कुनै कम्पनीमा भिडियो एडिटर चाहिएको छ भने उसलाई भिडियो सम्पादनको प्रमाणपत्रभन्दा राम्रो भिडियो बनाउन सक्ने व्यक्ति आवश्यक पर्छ। कुनै संस्थालाई सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापन गर्ने व्यक्ति चाहिएको छ भने सामाजिक सञ्जालसम्बन्धी तालिमको प्रमाणपत्रभन्दा प्रभावकारी सामग्री बनाउन र दर्शकसँग जोडिन सक्ने क्षमता महत्वपूर्ण हुन्छ। लेखनको काममा पनि त्यही कुरा लागू हुन्छ। लेखन सिकेको प्रमाणपत्रभन्दा राम्रो लेख लेख्न सक्ने क्षमता बढी बोल्छ।
यसको अर्थ प्रमाणपत्रको कुनै महत्व छैन भन्ने होइन। प्रमाणपत्र ढोका खोल्ने माध्यम हुन सक्छ, तर सीपले त्यो ढोकाभित्र आफ्नो स्थान बनाउने आधार दिन्छ।
आजका युवाले यो अन्तर बुझ्न आवश्यक छ।
हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा एउटा समस्या के देखिन्छ भने हामी परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउन धेरै मेहनत गर्छौँ, तर वास्तविक जीवनमा आवश्यक पर्ने सीप सिक्न त्यति समय दिँदैनौँ। कक्षामा उत्तर लेख्न जान्नु र वास्तविक समस्याको समाधान गर्न जान्नु एउटै कुरा होइन।
विश्वविद्यालयबाट उत्तीर्ण भएको विद्यार्थीले आफ्नो विषयमा राम्रो ज्ञान राख्न सक्छ। तर उसले सञ्चार गर्न, समूहमा काम गर्न, समय व्यवस्थापन गर्न, समस्या समाधान गर्न वा आफ्नो ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्दैन भने उसको क्षमता अधुरो हुन्छ।
त्यसैले आजको युवाका लागि ज्ञान, प्रमाणपत्र र सीपबीचको सन्तुलन महत्वपूर्ण छ।
सीप भन्नाले केवल प्राविधिक काम मात्र बुझ्नु हुँदैन। कम्प्युटर चलाउने, डिजाइन गर्ने, भिडियो बनाउने, कोडिङ गर्ने, लेख्ने वा डिजिटल मार्केटिङ गर्ने सीप आवश्यक छन्। त्यससँगै बोल्ने, सुन्ने, नेतृत्व गर्ने, टोलीसँग काम गर्ने, समय व्यवस्थापन गर्ने, ग्राहक बुझ्ने र समस्याको समाधान खोज्ने जस्ता व्यवहारिक सीप पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।
कतिपय युवाले एउटा तालिम लिएपछि आफ्नो सीप विकास भयो भन्ने ठान्छन्। तर सीप प्रमाणपत्र पाएपछि पूरा हुँदैन। सीप अभ्यासबाट बलियो हुन्छ।
उदाहरणका लागि, सार्वजनिक बोल्ने तालिम लिएपछि प्रमाणपत्र लिन सकिन्छ। तर मञ्चमा उभिएर विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने क्षमता निरन्तर अभ्यासबाट आउँछ। फोटो वा भिडियो सम्पादनको तालिम लिन सकिन्छ, तर राम्रो काम देखाउन निरन्तर प्रयोग र सिर्जनशीलता आवश्यक हुन्छ।
आजको बजारमा एउटा अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि छ– कामको नमुना।
युवाले आफूले के सिकेको छु भनेर मात्र भन्नुभन्दा आफूले के गरेको छु भनेर देखाउन सक्ने वातावरण बनाउनु आवश्यक छ। लेखकले आफ्ना लेखहरू राख्न सक्छ। डिजाइनरले आफ्नो डिजाइनको पोर्टफोलियो बनाउन सक्छ। भिडियो बनाउनेले आफ्ना भिडियोहरू संग्रह गर्न सक्छ। प्रोग्रामरले आफ्ना प्रोजेक्टहरू देखाउन सक्छ। सञ्चार क्षेत्रमा जान चाहनेले आफूले तयार गरेका सामग्रीको नमुना राख्न सक्छ।
यसरी हेर्दा प्रमाणपत्रभन्दा बाहिर पनि एउटा अर्को परिचय निर्माण हुन्छ– “म के गर्न सक्छु?”
तर यहाँ एउटा सावधानी पनि आवश्यक छ। सीपको नाममा डिग्री र औपचारिक शिक्षालाई बेवास्ता गर्नु सही होइन। धेरै क्षेत्रमा आधारभूत ज्ञान र औपचारिक योग्यता आवश्यक हुन्छ। डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक, कानुन व्यवसायी वा अन्य पेशामा निश्चित शैक्षिक योग्यता र व्यावसायिक मापदण्डको आफ्नै महत्व हुन्छ।
त्यसैले बहस “सीप कि प्रमाणपत्र?” भनेर एउटा रोज्ने मात्र होइन। सही प्रश्न सायद यस्तो हुनुपर्छ– “प्रमाणपत्रसँगै कुन सीप आवश्यक छ?”
आजको युवा यही प्रश्नमा केन्द्रित हुनुपर्छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो– बजार निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ। केही वर्षअघि धेरै चर्चामा रहेका कामको प्रकृति आज बदलिएको हुन सक्छ। प्रविधिको विकाससँगै नयाँ काम र नयाँ सीपको आवश्यकता बढिरहेको छ। त्यसैले एकपटक डिग्री हासिल गरेपछि सिकाइ सकियो भन्ने सोच अब पर्याप्त हुँदैन।
सिक्ने क्षमता आफैँमा एउटा ठूलो सीप हो।
आज एउटा सफ्टवेयर सिकिन्छ, भोलि अर्को आउन सक्छ। आज एउटा सामाजिक सञ्जाल लोकप्रिय छ, केही वर्षपछि अर्को माध्यम अगाडि आउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा एउटै सीपमा मात्र निर्भर हुनेभन्दा नयाँ कुरा सिक्न सक्ने बानी विकास गर्नु बढी उपयोगी हुन्छ।
हामीले युवालाई जागिर खोज्न मात्र होइन, आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न पनि सिकाउनुपर्छ। सबै युवाको बाटो एउटै हुँदैन। कसैले जागिर रोज्छ, कसैले व्यवसाय गर्छ, कसैले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्छ, कसैले सिर्जनात्मक क्षेत्रमा आफ्नो भविष्य बनाउँछ।
महत्वपूर्ण कुरा के हो भने जुन बाटो रोजे पनि त्यसका लागि आवश्यक सीप विकास गर्नुपर्छ।
अभिभावकले पनि यस विषयमा आफ्नो सोच परिवर्तन गर्नुपर्ने देखिन्छ। छोराछोरीले कति अंक ल्याए भन्ने प्रश्नसँगै “उसले के सिक्यो?” भन्ने प्रश्न पनि सोध्न आवश्यक छ। कलेज र विश्वविद्यालयले पनि पाठ्यक्रम पूरा गराउने मात्र होइन, विद्यार्थीलाई व्यवहारिक कामसँग जोड्ने अवसर बढाउनुपर्छ।
र युवाले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ– “मेरो प्रमाणपत्र हेरेपछि मानिसले मेरो योग्यता थाहा पाउँछ, तर मेरो काम हेरेपछि उसले मेरो क्षमता देख्न सक्छ कि सक्दैन?”
यदि यसको उत्तर खोज्न थालियो भने सीप विकासको यात्रा सुरु हुन्छ।
अन्ततः प्रमाणपत्रलाई कमजोर र सीपलाई ठूलो भनेर छुट्याउनु मात्र समाधान होइन। प्रमाणपत्रले ज्ञान र योग्यता देखाउन सक्छ, सीपले त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न मद्दत गर्छ। एउटा युवाको वास्तविक क्षमता यी दुवैको संयोजनबाट अझ बलियो बन्न सक्छ।
आजको बजारमा प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ। अवसर पनि छन्, चुनौती पनि छन्। यस्तो अवस्थामा हातमा प्रमाणपत्र मात्र बोकेर अवसरको प्रतीक्षा गर्नेभन्दा आफूले गर्न सक्ने कामको क्षमता विकास गर्दै अघि बढ्नु आवश्यक छ।
डिग्रीले हामीले के पढ्यौँ भन्ने देखाउँछ। प्रमाणपत्रले हामीले के पूरा गर्यौँ भन्ने देखाउँछ। तर सीपले हामी वास्तवमा के गर्न सक्छौँ भन्ने देखाउँछ।
त्यसैले आजको युवाका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न सायद “सीप कि प्रमाणपत्र?” होइन।
प्रश्न हो– “मेरो प्रमाणपत्रसँगै मेरो सीप कति बलियो छ?”
किनकि भविष्य केवल कागजमा लेखिएको योग्यताले होइन, त्यस योग्यतालाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने क्षमताले पनि निर्माण हुन्छ।