१२ हजार घण्टा आकाशमा उडेका पाइलट प्रमोद लामा : उद्धारदेखि युद्धभूमिसम्मको अनुभव
‘पाइलट बन्ने इच्छा बाल्यकालदेखि नै हुनुपर्छ’
काठमाडौं । ‘चिन्तन चौतारी’को २७औँ शृंखलामा नेपालका अनुभवी पाइलट तथा नागरिक उड्डयन क्षेत्रका विज्ञ प्रमोद कुमार लामाले आफ्नो चार दशक लामो उडान यात्राका विविध अनुभव सुनाएका छन्। बौद्ध–जोरपाटी क्षेत्रमा आयोजित कार्यक्रममा लामाले पाइलट पेशाप्रतिको आकर्षण, आफ्नो बाल्यकाल, नेपाली सेनामा बिताएको समय, द्वन्द्वकालीन उद्धार अभियान, भूकम्पपछिको उद्धार तथा नेपालको हवाई सुरक्षाबारे धारणा राखे।
कार्यक्रमको मूल उद्देश्य अनुभव र ज्ञान आदान–प्रदान गर्दै समुदायमा ‘चिन्ता होइन, चिन्तन गरौँ; गन्थन होइन, मन्थन गरौँ’ भन्ने भावनालाई अघि बढाउनु रहेको आयोजकले जनाएको छ।
लामाले पाइलट बन्नका लागि सबैभन्दा पहिले व्यक्तिभित्रैबाट त्यसप्रतिको इच्छा आउनुपर्ने बताए।
“अभिभावकले बच्चालाई डाक्टर, इन्जिनियर वा पाइलट बन्नुपर्छ भन्नुहुन्छ। तर बच्चाको आफ्नै रुचि के हो भन्ने कुरा पनि विचार गर्नुपर्छ,” उनले भने, “पाइलटिङ भनेको भित्री इच्छाबाट आउने पेशा हो।”
एउटा हेलिकप्टरले बदलिदिएको बाल्यकालको सपना
लामाको पाइलट बन्ने रुचि बाल्यकालकै एउटा घटनाबाट सुरु भएको थियो। सिन्धुपाल्चोकको मेलम्चीमा मामा घर गएका बेला उनले पहिलोपटक नजिकबाट हेलिकप्टर देखेका थिए।
त्यतिबेला नेपालमा नेपाल एयरलाइन्स र नेपाली सेनासँग मात्र प्रमुख हवाई साधनहरू रहेको उनको स्मरण छ। हेलिकप्टरबाट एक बिरामीलाई काठमाडौं ल्याउने क्रममा विदेशी पाइलटसँग भएको भेटले आफूमा पाइलट बन्ने इच्छा जागेको उनले बताए।
“युनिफर्म लगाएर हेलिकप्टर उडाउने, मानिसको उद्धार गर्ने काम देखेपछि मलाई यो निकै राम्रो रहेछ भन्ने लाग्यो,” उनले सम्झिए।
त्यसपछि विद्यालय र कलेजको अध्ययनसँगै उनको रुचि विस्तारै पाइलटिङतर्फ मोडियो।
बौद्धको पुरानो स्वरूपदेखि आजको पुस्तासम्म
लामाले आफ्नो बाल्यकालको बौद्ध र जोरपाटीको अवस्थासमेत सम्झिए। उनका अनुसार त्यतिबेला बौद्धदेखि जोरपाटीसम्मको क्षेत्रमा निकै कम घर थिए र अहिलेको जस्तो बाक्लो बस्ती थिएन।
उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा स्लेटमा लेखेर सुरु गरेको स्मरण गरे। त्यसबेलाको शिक्षा प्रणाली, शिक्षक र विद्यालयको वातावरण आजभन्दा निकै फरक रहेको उनले बताए।
चिनियाँ लामाको परिवार र बौद्धसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध
कार्यक्रममा लामाको पारिवारिक इतिहास पनि चर्चाको विषय बन्यो। आफूहरू ‘चिनियाँ लामा’का सन्तति भएको उल्लेख गर्दै उनले आफ्नो पुर्खाको बौद्धसँगको सम्बन्धबारे जानकारी दिए।
उनका अनुसार उनका पुर्खा चीनबाट नेपाल आएका थिए र नेपाली तथा तिब्बती भाषामा दक्ष भएकाले तत्कालीन नेपाल–भोट सम्बन्धका क्रममा दोभाषेको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।
त्यसपछि तत्कालीन सरकारले बौद्ध, स्वयम्भू र लुम्बिनीसँग सम्बन्धित संरक्षणको जिम्मेवारी उनको पुर्खालाई दिएको पारिवारिक इतिहास रहेको उनले बताए।
समयक्रममा लुम्बिनी र स्वयम्भूबाट जिम्मेवारी सीमित हुँदै बौद्ध क्षेत्रमै केन्द्रित भएको उनको भनाइ थियो।
‘सुनको थाल’ होइन, सम्पन्नताको आफ्नै इतिहास
कार्यक्रममा चिनियाँ लामाको परिवारले सुनको थाल र कचौरामा खाना खाने गरेको भन्ने जनश्रुतिबारे पनि प्रश्न उठ्यो।
लामाले आफूले देखेको अनुभवमा सुनको थाल नभई चाँदीका भाँडामा खाना खाने गरेको बताए। बौद्ध क्षेत्रमा रहेको गुठी तथा जग्गासम्बन्धी गतिविधिमा परिवारको संरक्षकको भूमिका रहेको र विदेशी आगन्तुकसँगको सम्बन्धले पनि परिवारको सामाजिक तथा आर्थिक प्रभावमा भूमिका खेलेको उनले बताए।
उनका अनुसार विगतमा नेपाल आउने केही विदेशी तथा विशिष्ट पाहुनाहरू बौद्धस्थित उनीहरूको घरमा पुग्ने गरेका थिए।
अमेरिकाबाट तालिम, नेपाली सेनाबाट व्यावसायिक उडान
लामाले पाइलटको आधारभूत तालिम अमेरिकामा लिएको र त्यसपछि नेपाली सेनामा प्रवेश गरेको बताए।
पाइलटिङमा सुरुमा कोपाइलटका रूपमा काम गर्नुपर्ने र अनुभव तथा क्षमता विकाससँगै कमान्ड तालिम लिएपछि आफ्नै कमान्डमा उडान गर्न पाइने उनले बताए।
“क्याप्टेन भएर आफ्नै कमान्डमा उडान गर्ने दिन पाइलटका लागि अविस्मरणीय हुन्छ,” उनले भने।
प्लेनभन्दा हेलिकप्टरमा बढी चुनौती
लामाको विशेष रुचि हेलिकप्टर उडानमा थियो। उनका अनुसार विमान सामान्यतया विमानस्थलबाट विमानस्थलसम्म निश्चित प्रणाली र पूर्वाधारमा उड्छ। तर हेलिकप्टरका लागि हरेक उडान नयाँ चुनौती हुन सक्छ।
“हेलिकप्टर कहिले मकैबारीमा, कहिले खोलाको बगरमा अवतरण गर्नुपर्ने हुन सक्छ,” उनले भने, “रुख, ढुंगा, तारदेखि भूगोलसम्म सबै कुराको जिम्मेवारी पाइलटले लिनुपर्छ।”
त्यसैले हेलिकप्टर उडानमा निर्णय क्षमता, अनुभव र भूगोलको ज्ञान अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने उनको भनाइ थियो।
अफगानिस्तानमा युद्धको बीचमा एक वर्ष उडान
लामाले अफगानिस्तानमा पनि करिब एक वर्ष हेलिकप्टर उडाएको अनुभव सुनाए। अमेरिकी कम्पनीसँग आबद्ध भएर उनले द्वन्द्वको चरम समयमा अफगानिस्तानमा उडान गरेको बताए।
त्यहाँ अमेरिकी सेनाले सञ्चालन गरेका सैन्य बेस, सुरक्षा व्यवस्था र स्रोत–साधनको व्यवस्थापन नेपालभन्दा निकै फरक रहेको उनको अनुभव थियो।
युद्धग्रस्त क्षेत्रमा उडान गर्नु चुनौतीपूर्ण भए पनि आफूले जिम्मेवारी पूरा गर्ने क्रममा कुनै ठूलो अप्रिय घटना नघटेको उनले बताए।
नेपाली द्वन्द्वकालमा नाइट भिजन प्रविधिको प्रयोग
लामाको करियरको महत्वपूर्ण अध्याय नेपाली द्वन्द्वकाल पनि रह्यो। उनले द्वन्द्वको सुरुदेखि अन्त्यसम्म हेलिकप्टर उडानमा आफू संलग्न रहेको बताए।
नेपालमा नाइट भिजन प्रविधि भित्रिएपछि त्यसको तालिम लिने र प्रारम्भिक मिसनमा सहभागी हुनेमध्ये आफू पनि रहेको उनले बताए।
सल्यानको त्यो रात : ५५ प्रहरीको ज्यान जोगिएको घटना
लामाले द्वन्द्वकालको एउटा महत्वपूर्ण उद्धार तथा सैन्य अभियानको अनुभव सुनाउँदै सल्यानको घटना सम्झिए।
रात परिसकेको अवस्थामा सल्यानको प्रहरी चौकीमा आक्रमण भएको सूचना आएपछि उनले भूगोलको जानकारीका आधारमा जोखिम लिएर हेलिकप्टर उडाएको बताए।
नाइट भिजन प्रविधि उपलब्ध नभएको अवस्थामा समेत भूगोलको मूल्यांकन गरेर उडान गरिएको उनको भनाइ थियो।
हेलिकप्टर पुगेपछि आक्रमणकारीहरू पछि हटेको र चौकीमा रहेका करिब ५५ जना प्रहरीको ज्यान जोगिएको उनले बताए।
रुकुमको खारा : युद्धको अर्को भयावह अनुभव
द्वन्द्वकालमै रुकुमको खारामा भएको भीषण आक्रमणको घटनासमेत उनले स्मरण गरे।
नाइट भिजन उपकरण प्रयोग गरेर रातभर उडान गर्दै नेपाली सेनालाई सहयोग गरिएको, त्यसपछि घाइते सैनिकलाई उद्धार गरेर नेपालगञ्ज ल्याइएको उनले बताए।
युद्धमा दुवै पक्षका नेपालीहरू मारिएको सम्झँदै उनले द्वन्द्वबाट भएको मानवीय क्षतिलाई पीडादायी घटनाका रूपमा स्मरण गरे।
‘प्रमोद लामाले उडाएको हेलिकप्टर हो भने ढुक्क’
कार्यक्रममा लामाको व्यावसायिक दक्षताप्रति नेपाली सेनाका वरिष्ठ अधिकारीहरूले राखेको विश्वासबारे पनि चर्चा भयो।
लामाले नेपाली सेनामा रहँदा कतिपय वरिष्ठ अधिकारी तथा कमान्डरहरूले आफूले उडाएको हेलिकप्टरमा विश्वास गर्ने गरेको बताए।
पूर्व प्रधानसेनापति रुक्माङ्गद कटवालसँगको आफ्नो व्यावसायिक सम्बन्धसमेत उनले सम्झिए। कटवालले आफ्नो कार्यकालमा विभिन्न स्थानमा जानका लागि आफूलाई पटक–पटक उडानमा खटाएको उनले बताए।
तर लगातारको जिम्मेवारीका कारण परिवारलाई पर्याप्त समय दिन नपाएको उनको गुनासो पनि थियो।
कालापत्थरमा मन्त्रिपरिषद् बैठक : एउटा ऐतिहासिक उडान
नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको चर्चित मन्त्रिपरिषद् बैठकसँग जोडिएको आफ्नो अनुभव पनि लामाले सुनाए।
जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी कार्यक्रमका क्रममा कालापत्थरमा उच्च उचाइमा कार्यक्रम आयोजना गर्ने निर्णय भएपछि अतिथिहरूलाई सुरक्षित रूपमा पुर्याउने जिम्मेवारी आफूले लिएको उनले बताए।
गोरक्षेपभन्दा कालापत्थर उपयुक्त हुने सुझाव आफूले दिएको र हिमाली भूगोल तथा हेलिकप्टर अवतरणको अवस्थालाई ध्यानमा राखेर योजना बनाइएको उनको भनाइ थियो।
कार्यक्रम सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको र विश्वभरबाट त्यसको समाचार सम्प्रेषण भएको उनले स्मरण गरे।
२०७२ को भूकम्प : जीवन र मृत्युबीचको उद्धार
लामाको जीवनको सबैभन्दा भावनात्मक प्रसङ्गमध्ये २०७२ सालको भूकम्पपछिको उद्धार अभियान पनि हो।
भूकम्पपछि रसुवामा फसेका घाइते तथा मृतकको उद्धारका लागि आफूलाई आग्रह आएको उनले बताए। त्यतिबेला प्राकृतिक विपत्तिपछि गृह मन्त्रालयको अनुमति बिना हवाई उडान गर्न नपाइने व्यवस्था रहेको उनले स्पष्ट पारे।
श्री एयरलाइन्समा कार्यरत रहेका बेला विभिन्न स्थानमा राहत तथा उद्धार उडानको योजना बनिरहेको भए पनि उनले रसुवाको धुन्चेलाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरेको बताए।
“पहिला धुन्चे गर्छु, नभए म अरू उडान गर्दिनँ,” आफूले कम्पनीलाई भनेको उनले सम्झिए।
त्यसपछि धुन्चे पुगेर घाइतेहरूलाई काठमाडौं ल्याउने तथा मृतकको शव सम्बन्धित परिवारसम्म पुर्याउने काममा आफू सहभागी भएको उनले बताए।
उद्धारमा लागेको खर्चभन्दा मानवीय जीवनलाई प्राथमिकता
कार्यक्रममा सहभागीहरूले भूकम्पका बेला लामाले व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक जोखिम लिएर गरेको उद्धारको प्रशंसा गरे।
उद्धार उडानको खर्च तत्कालै भुक्तानी हुन नसके पनि कम्पनीले मानवीय पक्षलाई प्राथमिकता दिएको र पछि खर्च व्यवस्थापन भएको प्रसङ्गसमेत कार्यक्रममा उठ्यो।
२०७२ सालको घटनामा उद्धार गरिएका व्यक्तिहरूका तर्फबाट लामाप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै रुद्राक्षको माला अर्पण गरिएको थियो।
‘करिब १२ हजार घण्टा आकाशमा उडेको छु’
लामाका अनुसार उनले आफ्नो करियरमा करिब १२ हजार घण्टा उडान गरेका छन्।
हेलिकप्टर र विमानको उडान प्रकृति फरक हुने भएकाले हेलिकप्टरको उडान घण्टालाई सामान्य विमानको उडान घण्टासँग सीधै तुलना गर्न नमिल्ने उनको भनाइ थियो।
उनले नेपालका ७७ वटै जिल्लामा उडान गरेको र हजारौँ गाउँ तथा दुर्गम क्षेत्रसम्म पुगेको बताए।
हिमाली क्षेत्रको उडानमा विशेष आनन्द
लामाले आफ्नो करियरमा सबैभन्दा रमाइलो लाग्ने उडान क्षेत्र हिमाली भूभाग भएको बताए।
रारा, मुस्ताङ, खुम्बु तथा ओलाङचुङगोला जस्ता क्षेत्रको प्राकृतिक दृश्य र स्वच्छ मौसमले उडानलाई विशेष बनाउने उनको अनुभव छ।
“हिमालमा उड्दा आउने आनन्द अरू ठाउँमा कमै आउँछ,” उनले भने।
‘पाइलट बन्न गणित, अंग्रेजी र विज्ञानमा बलियो हुनुपर्छ’
नयाँ पुस्ताका विद्यार्थीलाई पाइलट बन्न चाहने हो भने अध्ययनसँगै प्राविधिक ज्ञान र निर्णय क्षमतामा ध्यान दिन लामाले सुझाव दिए।
उनका अनुसार गणित, अंग्रेजी र विज्ञान विषयमा राम्रो आधार आवश्यक छ। त्यससँगै नयाँ प्रविधिसँग निरन्तर अपडेट हुनुपर्ने उनले बताए।
पाइलटमा नेतृत्व क्षमता, सञ्चार सीप, टोलीसँग काम गर्ने क्षमता र सही समयमा सही निर्णय गर्ने क्षमता पनि उत्तिकै आवश्यक हुने उनको भनाइ छ।
हवाई सुरक्षामा पाइलटको निर्णय क्षमता महत्वपूर्ण
कार्यक्रमको अन्तिम चरणमा नेपालको हवाई सुरक्षा र दुर्घटनाका कारणबारे समेत छलफल भयो।
लामाका अनुसार विमान प्रविधि र मर्मतसम्भारमा निरन्तर सुधार भइरहेको भए पनि उडानका क्रममा चालक दलको निर्णय क्षमता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी नेपालको पहाडी भूगोलमा मौसम र बादलको अवस्थालाई बेवास्ता गरेर उडान गर्नु जोखिमपूर्ण हुने उनले बताए।
उनले हाल नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणमा फ्लाइट अपरेसन इन्स्पेक्टरका रूपमा पाइलटको क्षमता मूल्यांकनमा पनि संलग्न रहेको जानकारी दिए।
‘ज्ञान, सीप र एटिट्युड—तीनै कुरा चाहिन्छ’
लामाका अनुसार पाइलटको मूल्यांकन गर्दा ज्ञान, सीप र एटिट्युड तीनवटै पक्ष महत्वपूर्ण हुन्छन्।
“नलेज मात्र भएर हुँदैन, स्किल चाहिन्छ। स्किल मात्र भएर पनि हुँदैन, एटिट्युड पनि चाहिन्छ,” उनले भने।
पाइलटलाई कमान्ड जिम्मेवारी दिनुअघि यी तीनवटै पक्षको मूल्यांकन गरिने उनले बताए।
नेपालको हवाई क्षेत्रमा सुधारको आवश्यकता
कार्यक्रममा नेपालको हवाई क्षेत्रमा रहेका संरचनागत चुनौतीबारे पनि छलफल भयो।
लामाले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको एकल रनवे, विमान होल्ड गर्नुपर्ने अवस्था, इन्धन खपत तथा पूर्वाधारसम्बन्धी सीमिततालाई हवाई सञ्चालनसँग जोडिएका चुनौतीका रूपमा उल्लेख गरे।
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले तालिम, सुरक्षा र दक्षता अभिवृद्धिमा काम गरिरहेको र भविष्यमा क्रमशः सुधार हुँदै जाने आफूले देखेको उनले बताए।
‘चिन्ता होइन, चिन्तन गरौँ’ : अनुभवबाट समुदायसम्म
चिन्तन चौतारीको २७औँ शृंखलाले एउटा अनुभवी पाइलटको व्यक्तिगत जीवन, पारिवारिक इतिहास, व्यावसायिक यात्रा र नेपालको हवाई क्षेत्रका अनुभवलाई समुदायसँग जोडेको थियो।
कार्यक्रममा २०७२ सालको भूकम्पमा लामाबाट उद्धार गरिएका व्यक्तिहरूले प्रत्यक्ष तथा सन्देशमार्फत कृतज्ञता व्यक्त गरे। उनलाई रुद्राक्षको माला र मायाको चिनोसमेत प्रदान गरिएको थियो।
कार्यक्रमका आयोजकहरूले चिन्तन चौतारी कुनै औपचारिक संगठनभन्दा पनि समुदायका विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तित्वलाई एउटै मञ्चमा जोड्ने अभियानका रूपमा अघि बढिरहेको बताए।
पाइलट प्रमोद लामाको अनुभवले उडान केवल आकाशमा विमान चलाउने पेशा मात्र नभई निर्णय, जोखिम व्यवस्थापन, अनुशासन, प्राविधिक ज्ञान र मानवीय जिम्मेवारीसँग जोडिएको क्षेत्र भएको सन्देश दिएको छ।