परम्परा, प्रविधि र बदलिँदो जीवनशैलीको बीचमा उभिएको नेपाली समाजको दसैँ

दसैँ आउँदा नेपाली मनमा एउटा छुट्टै उमङ्ग जाग्थ्यो। गाउँघरमा लिङ्गे पिङ हाल्ने चटारो हुन्थ्यो, घरआँगन लिपपोत गरेर चिटिक्क पारिन्थ्यो, नयाँ लुगा किन्ने उत्साह हुन्थ्यो, बाटोभरि घर फर्किनेहरूको लर्को देखिन्थ्यो। टाढा रहेका आफन्त घर फर्किन्थे, परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन्थे र मान्यजनको हातबाट टीका तथा जमरा लगाएर आशीर्वाद लिने परम्पराले सम्बन्धमा आत्मीयता थप्थ्यो। दसैँ केवल चाड थिएन, यो भेटघाट, सद्भाव, संस्कार र पारिवारिक एकताको उत्सव थियो।

तर आज दसैँ फेरि हाम्रो आँगनमा आएको छ। पात्रोमा उही आश्विन महिना छ, विजयादशमीको उही महत्त्व छ, टीका र जमराको उही सांस्कृतिक अर्थ छ। तर के दसैँ मनाउने हाम्रो तरिका उस्तै छ? के पहिलेको जस्तो आत्मीयता, उत्साह र सामूहिकता आज पनि बाँकी छ? वा समयसँगै दसैँ मात्र होइन, दसैँलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोणसमेत बदलिएको छ?

प्रश्न स्वाभाविक छ—दसैँ फेरियो कि हामी फेरियौँ?

सम्झनामा बाँचेको दसैँ

पहिले दसैँको तयारी दसैँ सुरु हुनुभन्दा धेरै अगाडिदेखि हुन्थ्यो। घर सफा गर्ने, भित्तामा कमेरो र रातो माटो लगाउने, आँगन लिपपोत गर्ने, बाटोघाटो सफा गर्ने र गाउँभरि रमाइलो वातावरण बनाउने चलन थियो। बालबालिकाका लागि नयाँ लुगा लगाउनु र पिङ खेल्नु नै ठूलो खुसी हुन्थ्यो। युवायुवतीका लागि साथीभाइसँग भेटघाट र रमाइलो गर्ने अवसर हुन्थ्यो। वृद्धवृद्धाका लागि परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएको देख्नु नै दसैँको सबैभन्दा ठूलो उपहार थियो।

दसैँले टाढिएका मनहरूलाई नजिक ल्याउँथ्यो। रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले घरबाहिर रहेका मानिसहरू सकेसम्म आफ्नो जन्मथलो फर्किन्थे। लामो समयपछि भेटिएका दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तबीचका कुराकानीमा बितेका दिनका सम्झना मिसिन्थे। घरको चुलोमा पाकेको खानाको स्वादभन्दा पनि सबै जना सँगै बसेर खान पाउनुको खुसी ठूलो हुन्थ्यो।

त्यतिबेला दसैँको अर्थ महँगा उपहार, महँगो भोज वा सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तस्बिरसँग जोडिएको थिएन। थोरै साधनमा पनि धेरै खुसी खोज्ने कला नेपाली समाजसँग थियो। एक जोर नयाँ लुगा, परिवारसँगको भेटघाट र मान्यजनको आशीर्वादले दसैँ पूर्ण भएको अनुभूति हुन्थ्यो।

आज ती सम्झनाहरू धेरैका लागि बाल्यकालका मीठा कथा बनेका छन्। तर ती सम्झनाले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि छाडेका छन्—हामीले जीवनलाई सहज बनाउने क्रममा खुसी मनाउने सरल तरिका त गुमाइरहेका छैनौँ?

प्रविधिले नजिक बनायो, दूरी पनि बढायो

समय बदलिएको छ। प्रविधिले हाम्रो जीवनलाई पहिलेभन्दा धेरै सहज बनाएको छ। विदेशमा रहेका छोराछोरीसँग भिडियो कलमा कुरा गर्न सकिन्छ। टाढा रहेका आफन्तलाई केही सेकेन्डमै शुभकामना पठाउन सकिन्छ। दसैँका तस्बिर र भिडियो संसारभर रहेका प्रियजनसँग बाँड्न सकिन्छ। यातायात र सञ्चारका साधनले धेरै कठिनाइ घटाएका छन्।

यी परिवर्तन सकारात्मक छन्। पहिले महिनौँसम्म खबर नपाइने आफन्तसँग अहिले क्षणभरमै सम्पर्क गर्न सकिन्छ। भौगोलिक दूरी घटाउन प्रविधिले ठूलो भूमिका खेलेको छ।

तर अर्को पक्ष पनि छ। एउटै घरमा बसेका परिवारका सदस्यहरू कहिलेकाहीँ आआफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुन्छन्। सँगै बसेर मनका कुरा गर्ने समय घटेको छ। भेटघाटका क्षणहरू पनि तस्बिर खिच्ने, भिडियो बनाउने र सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने काममा सीमित हुन थालेका छन्।

कहिलेकाहीँ हामी दसैँको खुसी अनुभव गर्नुभन्दा अरूलाई आफ्नो खुसी देखाउन बढी व्यस्त देखिन्छौँ। कति महँगो लुगा लगाइयो, कहाँ घुमियो, कस्तो भोज गरियो र कति जनाले तस्बिरमा प्रतिक्रिया दिए भन्ने कुराले समेत उत्सवको मूल्य निर्धारण गर्न थालेको छ।

प्रविधि आफैँमा समस्या होइन। समस्या त्यसको प्रयोगमा छ। मोबाइलले टाढाको मानिसलाई नजिक ल्याउनुपर्छ, नजिकै बसेको मानिसलाई टाढा बनाउनु हुँदैन। दसैँमा हामीले यही सन्तुलन खोज्न आवश्यक छ।

दसैँ कि देखासिकीको प्रतिस्पर्धा?

दसैँ खुसीको पर्व हो। नयाँ लुगा लगाउनु, मिठोमसिनो खानु र परिवारका लागि खर्च गर्नु स्वाभाविक हो। तर जब खुसीको मापन खर्चको आकारबाट हुन थाल्छ, तब उत्सव बिस्तारै बोझ बन्न सक्छ।

अरूले नयाँ लुगा किने भन्दै आफूले पनि किन्नैपर्ने, अरूले महँगो भोज गरे भन्दै आफूले पनि गर्नैपर्ने र अरूले विदेश घुमेको तस्बिर राखे भन्दै आफूले पनि त्यस्तै देखाउनैपर्ने मानसिकताले मध्यम तथा न्यून आय भएका परिवारमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

दसैँका नाममा ऋण लिएर खर्च गर्ने, आर्थिक क्षमताभन्दा बढी देखावटी गर्ने र अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो खुसी मापन गर्ने प्रवृत्तिले चाडको वास्तविक उद्देश्यलाई कमजोर बनाउँछ।

दसैँ सबैको साझा पर्व हुन सक्छ, तर सबैको आर्थिक अवस्था समान हुँदैन। कसैका लागि दसैँ नयाँ कपडा र स्वादिष्ट परिकारको उत्सव होला, कसैका लागि सामान्य खाना जुटाउनु नै चुनौती हुन सक्छ। त्यसैले दसैँको खुसीलाई खर्चसँग जोड्नु उचित हुँदैन।

आफ्नो क्षमताअनुसार मनाइएको दसैँ पनि उत्तिकै सुन्दर हुन्छ। परिवारसँग बिताएको समय, कसैको दुःखमा साथ दिएको क्षण र मनदेखि दिइएको आशीर्वादको मूल्य पैसाले मापन गर्न सकिँदैन।

गाउँबाट सहरतिर, सहरबाट विदेशतिर

नेपाली समाजको संरचनामा आएको परिवर्तनले पनि दसैँ मनाउने शैलीमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। शिक्षा, रोजगारी र अवसरको खोजीमा गाउँबाट सहर तथा नेपालबाट विदेश जाने क्रम बढेको छ। धेरै गाउँका घरहरूमा दसैँमा पहिलेको जस्तो चहलपहल हुँदैन। कतिपय घरमा वृद्ध आमाबुबा छोराछोरीको प्रतीक्षामा हुन्छन्। कतिपय परिवारका सदस्यहरू भिसा, कामको समय, आर्थिक अवस्था वा यातायातको समस्याका कारण घर फर्किन सक्दैनन्।

विदेशमा रहेका नेपालीका लागि दसैँ कहिलेकाहीँ खुसीसँगै पीडाको समय पनि हुन्छ। अरूले परिवारसँग टीका लगाएको तस्बिर हेर्दा आफ्नो घर र गाउँको सम्झनाले मन भारी हुन सक्छ। भिडियो कलबाट आशीर्वाद लिन सकिए पनि आमाबुबाको हातबाट निधारमा टीका लगाउँदाको अनुभूति त्यसले पूर्ण रूपमा दिन सक्दैन।

यद्यपि गाउँमा दसैँको रौनक घट्दै जानु मात्र यसको सम्पूर्ण कथा होइन। नयाँ पुस्ताले विभिन्न ठाउँमा बसेर पनि आफ्नो संस्कार जोगाउने प्रयास गरिरहेको छ। विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले सामूहिक रूपमा दसैँ मनाउने, सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने र आफ्ना बालबालिकालाई परम्पराबारे सिकाउने काम पनि गरिरहेका छन्।

यसले देखाउँछ—परम्परा जोगाउन एउटै भूगोलमा बस्नुपर्छ भन्ने छैन। त्यसका लागि संस्कृतिप्रतिको अपनत्व र निरन्तरता आवश्यक हुन्छ।

परम्परा बदलिनु स्वाभाविक, मूल्य हराउनु चिन्ताजनक

समाज परिवर्तनशील छ। त्यसैले दसैँ मनाउने शैली सधैँ उस्तै रहनुपर्छ भन्ने छैन। पहिले सम्भव नभएका काम आज सम्भव भएका छन्। मानिसहरू आफ्नो रुचि, समय र परिस्थितिअनुसार चाड मनाउन थालेका छन्। महिलाहरूको भूमिका, परिवारको संरचना, रोजगारीको प्रकृति र जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले पनि दसैँको स्वरूपलाई नयाँ बनाएको छ।

तर परिवर्तनको नाममा हामीले कुन कुरा जोगाइरहेका छौँ र कुन कुरा गुमाइरहेका छौँ भन्ने समीक्षा गर्नुपर्छ।

दसैँको महत्त्व केवल टीका लगाउनु, जमरा राख्नु वा भोज खानुमा मात्र सीमित छैन। यसको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक पक्षसँगै परिवारबीचको प्रेम, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान, आपसी सद्भाव र गलत प्रवृत्तिमाथि असल आचरणको विजयजस्ता सन्देश पनि जोडिएका छन्।

यदि हामीले टीका लगायौँ तर मनमा द्वेष राख्यौँ, आशीर्वाद लियौँ तर वृद्ध आमाबुबालाई बेवास्ता गर्‍यौँ, मिठो खाना खायौँ तर छिमेकीको दुःख देखेनौँ भने दसैँको बाहिरी स्वरूप त बाँकी रहला, तर यसको आत्मा कमजोर हुनेछ।

अर्कोतर्फ, कसैले आफ्नो आर्थिक अवस्थाका कारण महँगो लुगा किन्न सकेन, ठूलो भोज गर्न सकेन वा टाढाको घर जान पाएन भन्दैमा उसको दसैँ अपूर्ण हुँदैन। प्रेम, सम्मान र सद्भावको उपस्थिति नै उत्सवको वास्तविक सुन्दरता हो।

हामीले परम्परालाई जस्ताको तस्तै राख्न नसके पनि त्यसले बोकेको असल मूल्यलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सक्छौँ। यही नै संस्कृतिको जीवन्तता हो।

नयाँ पुस्तालाई कस्तो दसैँ दिने?

आजका बालबालिका र युवाले दसैँलाई फरक ढङ्गले बुझिरहेका छन्। उनीहरू प्रविधिमैत्री छन्, विश्वव्यापी संस्कृतिसँग परिचित छन् र आफ्नो जीवनशैली आफैँ तय गर्न चाहन्छन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई परम्परा मान्न बाध्य पार्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। परम्पराको अर्थ, इतिहास र सामाजिक महत्त्व बुझाउनु पनि आवश्यक छ।

दसैँमा मान्यजनबाट टीका लगाउनुको अर्थ केवल एउटा संस्कार पूरा गर्नु होइन, पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु पनि हो। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट पुराना अनुभव र पारिवारिक इतिहास सुन्ने, बालबालिकालाई चाडको सांस्कृतिक अर्थ बुझाउने र उनीहरूलाई सकारात्मक परम्परामा सहभागी गराउने अवसरका रूपमा दसैँलाई उपयोग गर्न सकिन्छ।

त्यसैगरी, दसैँलाई सामाजिक सद्भावसँग जोड्न सकिन्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग गर्ने, एक्लिएका ज्येष्ठ नागरिकसँग समय बिताउने, अनावश्यक खाद्यान्न खेर जान नदिने र वातावरणमैत्री तरिकाले पर्व मनाउने अभ्यासले दसैँलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।

परम्परा भनेको विगतको नक्कल मात्र होइन। विगतका असल पक्षलाई वर्तमानको आवश्यकताअनुसार जीवन्त बनाउनु पनि परम्पराकै निरन्तरता हो।

अन्त्यमा : दसैँभन्दा पहिले हामीलाई बदलिन आवश्यक छ कि?

दसैँ हरेक वर्ष आउँछ। पात्रो फेरिन्छ, समय फेरिन्छ, मानिसका आवश्यकता र प्राथमिकता फेरिन्छन्। हाम्रो घरको बनावट बदलिन्छ, लुगा लगाउने शैली बदलिन्छ, सञ्चारका माध्यम बदलिन्छन् र खुसी मनाउने तरिकासमेत बदलिन्छन्। त्यसैले दसैँको बाहिरी स्वरूप बदलिनु अस्वाभाविक होइन।

तर एउटा प्रश्न हामी सबैले आफैँलाई सोध्नुपर्छ—हामी आधुनिक बन्दै जाँदा अझ बढी संवेदनशील भएका छौँ कि झन् एक्लिँदै गएका छौँ? सुविधा बढ्दै जाँदा सम्बन्ध पनि बलिया भएका छन् कि हामीसँग एकअर्काका लागि समय नै कम हुँदै गएको छ? चाडपर्व मनाउने साधन बढेका छन्, तर चाडपर्वले दिने आत्मीयता पनि बढेको छ?

सायद दसैँ मात्र फेरिएको होइन, हामी पनि फेरिएका छौँ। समयले हामीलाई नयाँ सुविधा दिएको छ, नयाँ अवसर दिएको छ र जीवनलाई हेर्ने नयाँ दृष्टिकोण दिएको छ। तर यही परिवर्तनको यात्रामा हामीले आफ्नो संस्कार, सम्बन्ध र मानवीय संवेदनालाई कति जोगाउन सक्यौँ भन्ने कुरा अझ महत्त्वपूर्ण छ।

दसैँलाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउन सम्भव नहुन सक्छ, न त सबै परिवर्तन रोक्न आवश्यक छ। आवश्यक त यति हो—परिवर्तनसँगै आत्मीयता नहराओस्, आधुनिकतासँगै मानवीयता कमजोर नहोस् र उत्सवसँगै अरूको पीडा बिर्सिने प्रवृत्ति नबढोस्।

यसपालिको दसैँमा नयाँ लुगा लगाऔँ, मिठोमसिनो खाऔँ, रमाइलो गरौँ र आफ्ना प्रियजनसँग खुसी साटौँ। तर सँगसँगै वृद्ध आमाबुबाको मन बुझौँ, टाढा रहेका आफन्तलाई सम्झौँ, आर्थिक कठिनाइमा रहेका परिवारप्रति संवेदनशील बनौँ र आफ्ना सम्बन्धलाई समय दिऔँ।

किनकि दसैँको वास्तविक सुन्दरता घरको रङमा मात्र होइन, घरभित्रको सम्बन्धमा हुन्छ। टीकाको रातोपनमा मात्र होइन, मनभित्रको सद्भावमा हुन्छ। जमराको हरियालीमा मात्र होइन, जीवनप्रतिको आशा र विश्वासमा हुन्छ।

अन्ततः दसैँ फेरियो कि हामी फेरियौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—समयअनुसार चाडको स्वरूप बदलिन सक्छ, तर त्यसले बोकेको प्रेम, सद्भाव, सम्मान र एकताको भावना हराउनु हुँदैन।

दसैँलाई पुरानो बनाउनुभन्दा यसको आत्मालाई जीवित राखौँ। किनकि दसैँको खुसी हामीले के किन्यौँ भन्ने कुरामा होइन, हामीले कसलाई सम्झियौँ, कसलाई समय दियौँ र कसको जीवनमा खुसी बाँड्न सक्यौँ भन्ने कुरामा लुकेको हुन्छ।