दशैं नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो। घटस्थापनासँगै सुरु हुने दशैंका दिनहरू बढ्दै जाँदा घरघरमा देवीको पूजा, जमरा राख्ने, व्रत बस्ने र विभिन्न शक्तिपीठमा दर्शन गर्ने क्रम पनि बढ्छ। विशेषगरी घटस्थापनादेखि नवमीसम्मका नौ दिनलाई धार्मिक रूपमा निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

यी नौ दिनलाई ‘नवरात्र’ भनिन्छ।

तर दशैंका यी नौ दिनलाई नै किन नवरात्र भनियो? नौ दिनमा कुन–कुन देवीको पूजा गरिन्छ? हरेक दिनको छुट्टाछुट्टै महत्त्व के हो? पूजा कसरी गर्ने? व्रत बस्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ? र नवमीपछि आउने विजयादशमीको धार्मिक अर्थ के हो?

यिनै विषयमा आचार्य ज्यो.प. बलराम उपाध्याय खकुरेलका अनुसार बुझ्दा नवरात्र केवल नौ दिनसम्म गरिने पूजा मात्र होइन। यो देवीशक्तिको आराधना, आत्मशुद्धि, साधना र असत्यमाथि सत्यको विजयसँग जोडिएको धार्मिक परम्परा हो।

नौ रात भएकाले नवरात्र

‘नवरात्र’ शब्द दुई शब्दबाट बनेको छ—‘नव’ अर्थात् नौ र ‘रात्र’ अर्थात् रात।

घटस्थापनादेखि नवमीसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरिने भएकाले यस अवधिलाई नवरात्र भनिएको हो। धार्मिक परम्पराअनुसार यी नौ दिन देवीका नौ स्वरूपको पूजा गर्ने चलन छ।

आचार्य बलराम उपाध्याय खकुरेलका अनुसार नवरात्रमा देवीलाई शक्तिको प्रतीकका रूपमा आराधना गरिन्छ। मानिसले आफ्नो जीवनमा शक्ति, ज्ञान, साहस, विवेक, समृद्धि र सकारात्मक ऊर्जाको कामना गर्दै देवीको पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

नवरात्रको प्रत्येक दिन देवीको फरक स्वरूपको पूजा गरिन्छ। यी नौ स्वरूपलाई सामूहिक रूपमा नवदुर्गा भनिन्छ।

पहिलो दिन : शैलपुत्री

नवरात्रको पहिलो दिन शैलपुत्री देवीको पूजा गरिन्छ।

‘शैल’ भनेको पर्वत र ‘पुत्री’ भनेको छोरी हो। त्यसैले पर्वतराजकी पुत्रीका रूपमा शैलपुत्रीको वर्णन गरिन्छ।

नवरात्रको सुरुवातमै शैलपुत्रीको आराधना गरिनुको अर्थ साधनाको सुरुवातसँग जोडिन्छ। यस दिन भक्तजनले घरमा विधिपूर्वक घटस्थापना गरी देवीको पूजा आरम्भ गर्छन्।

दशैंमा जमरा राख्ने परम्परा पनि यही दिनबाट सुरु हुन्छ।

घटस्थापनाका दिन शुद्ध स्थानमा पूजा सामग्री तयार गरी कलश स्थापना गर्ने, जमरा राख्ने र देवीको आराधना गर्ने चलन छ। स्थान र पारिवारिक परम्पराअनुसार पूजाको विधिमा केही भिन्नता हुन सक्छ।

दोस्रो दिन : ब्रह्मचारिणी

नवरात्रको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी देवीको पूजा गरिन्छ।

ब्रह्मचारिणीलाई तपस्या, संयम र साधनाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

नवरात्रका दिनहरूमा व्रत तथा संयम अपनाउने परम्परासँग पनि यस स्वरूपको सम्बन्ध जोडिन्छ। भक्तजनले आफ्नो मनलाई शान्त र एकाग्र बनाउँदै देवीको आराधना गर्छन्।

आचार्य खकुरेलका अनुसार नवरात्रमा बाहिरी पूजा मात्र होइन, आफ्नो आचरण, विचार र व्यवहारलाई पनि शुद्ध बनाउने प्रयास गर्नुपर्ने धार्मिक मान्यता छ।

तेस्रो दिन : चन्द्रघण्टा

तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा देवीको पूजा गरिन्छ।

चन्द्रघण्टालाई साहस र शक्तिसँग सम्बन्धित देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ। देवीको स्वरूपमा रहेको घण्टा र चन्द्रको प्रतीकका कारण उनलाई चन्द्रघण्टा भनिएको धार्मिक मान्यता छ।

नवरात्रको यो चरणसम्म आइपुग्दा साधनामा शक्ति र आत्मविश्वासको विकास हुने धार्मिक अर्थ लगाइन्छ।

चौथो दिन : कूष्माण्डा

चौथो दिन कूष्माण्डा देवीको पूजा गरिन्छ।

कूष्माण्डालाई सृष्टिको ऊर्जा र शक्तिसँग सम्बन्धित देवीका रूपमा वर्णन गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार देवीको शक्तिबाट ब्रह्माण्डमा ऊर्जा उत्पन्न भएको विश्वास गरिन्छ।

यस दिन भक्तजनले देवीलाई विभिन्न फलफूल, नैवेद्य तथा प्रसाद अर्पण गरी पूजा गर्ने गर्छन्।

पाँचौँ दिन : स्कन्दमाता

नवरात्रको पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको आराधना गरिन्छ।

स्कन्द अर्थात् भगवान् कार्तिकेयकी माताका रूपमा स्कन्दमाताको वर्णन पाइन्छ।

मातृत्व, करुणा र सन्तानप्रतिको संरक्षणसँग देवीको यो स्वरूप जोडिएको छ। त्यसैले विशेषगरी परिवारको सुख, सन्तानको कल्याण र पारिवारिक शान्तिको कामना गर्दै भक्तजनले देवीको पूजा गर्ने परम्परा छ।

छैटौँ दिन : कात्यायनी

छैटौँ दिन कात्यायनी देवीको पूजा गरिन्छ।

कात्यायनीलाई शक्तिको उग्र तथा वीर स्वरूपसँग जोडेर हेरिन्छ। धार्मिक कथाहरूमा देवीले दुष्ट शक्तिको विनाश गर्न विभिन्न स्वरूप धारण गरेको वर्णन पाइन्छ।

यस दिन देवीको आराधना गर्दा साहस, शक्ति र नकारात्मकतामाथि विजय प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ।

सातौँ दिन : कालरात्रि

नवरात्रको सातौँ दिन कालरात्रि देवीको पूजा हुन्छ।

नाम सुन्दा उग्र लागे पनि धार्मिक दृष्टिले कालरात्रिलाई नकारात्मक शक्ति र भयको नाश गर्ने देवीका रूपमा लिइन्छ।

यस दिन देवीको उग्र स्वरूपको पूजा गरिन्छ। भक्तजनले आफूभित्रको डर, अज्ञानता र नकारात्मकताबाट मुक्ति मिलोस् भनेर देवीको आराधना गर्छन्।

नवरात्रमा साधना र आध्यात्मिक दृष्टिले सातौँ दिनलाई पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

आठौँ दिन : महागौरी

आठौँ दिन महागौरी देवीको पूजा गरिन्छ।

महागौरीलाई शुद्धता, शान्ति र सौम्यताको प्रतीक मानिन्छ।

नवरात्रका सुरुवाती दिनमा शक्ति र साधनासँग जोडिएका देवीका स्वरूपको आराधना गरिँदै आएपछि आठौँ दिन महागौरीको पूजा हुँदै साधनालाई शान्ति र शुद्धतातर्फ लैजाने धार्मिक अर्थ लगाइन्छ।

यही दिन धेरै नेपाली परिवारमा महाअष्टमी विशेष रूपमा मनाइन्छ।

शक्तिपीठ तथा देवीका मन्दिरहरूमा भक्तजनको भीड लाग्छ। कतिपय समुदायमा आफ्नो परम्पराअनुसार विशेष पूजा तथा बलि दिने चलनसमेत रहेको छ। तर पूजा विधि समुदाय, परिवार र धार्मिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।

नवौँ दिन : सिद्धिदात्री

नवरात्रको अन्तिम अर्थात् नवौँ दिन सिद्धिदात्री देवीको पूजा गरिन्छ।

सिद्धिदात्रीलाई सिद्धि प्रदान गर्ने देवीका रूपमा मानिन्छ। नवरात्रका नौ दिनको साधना र आराधनाको अन्तिम चरणका रूपमा नवमीलाई लिइन्छ।

यस दिन देवीको पूजा गरेपछि नवरात्रको मुख्य आराधना पूरा हुन्छ।

नेपालमा नवमीको दिन महानवमीका रूपमा विशेष पूजा गर्ने परम्परा छ। विभिन्न शक्तिपीठमा दर्शन गर्ने, पूजा गर्ने तथा आफ्नो परम्पराअनुसार धार्मिक अनुष्ठान गर्ने गरिन्छ।

घरमै कसरी गर्ने नवरात्रको पूजा?

नवरात्रमा पूजा गर्ने विधि सबै परिवार र समुदायमा एउटै हुँदैन। वैदिक, तान्त्रिक, शाक्त तथा स्थानीय परम्पराअनुसार विधिमा फरक पाइन्छ।

तर सामान्य रूपमा घटस्थापनाका दिन घरमा पूजा गर्ने स्थान सफा गरेर कलश स्थापना गरिन्छ। त्यसपछि जमरा राखिन्छ र दैनिक रूपमा देवीको आराधना गरिन्छ।

बिहान स्नान गरेर शुद्ध भई पूजा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, देवीको स्मरण गर्ने, मन्त्र वा स्तोत्र पाठ गर्ने र प्रसाद चढाउने परम्परा छ।

आफ्नो क्षमता र पारिवारिक परम्पराअनुसार पूजा गर्न सकिन्छ। धार्मिक कर्मकाण्डको विस्तृत विधि जानकार पुरोहित वा आचार्यको निर्देशनमा गर्नु उपयुक्त मानिन्छ।

व्रत बस्नु नै नवरात्रको मुख्य कुरा हो?

नवरात्रमा कतिपय मानिस नौ दिनसम्म व्रत बस्छन्। कतिपयले फलाहार गर्छन् भने कतिपयले आफ्नो स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार सामान्य सात्त्विक भोजन गर्छन्।

तर नवरात्रको धार्मिक अर्थ केवल भोकै बस्नुमा सीमित छैन।

आचार्य खकुरेलका अनुसार साधनाको मूल उद्देश्य शरीरसँगै मन र व्यवहारलाई पनि संयमित बनाउनु हो। त्यसैले व्रत बस्ने व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य, उमेर र शारीरिक अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ।

व्रत बस्न नसक्ने व्यक्तिले पनि श्रद्धापूर्वक देवीको पूजा, ध्यान, पाठ र सकारात्मक आचरणमार्फत नवरात्र मनाउन सक्छ।

नवरात्रपछि किन आउँछ विजयादशमी?

नवरात्रका नौ दिनपछि दशौँ दिन आउँछ—विजयादशमी।

नवरात्रको नौ दिन देवीशक्तिको आराधना गरेपछि दशौँ दिनलाई विजयको दिनका रूपमा मनाइन्छ।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा विजयादशमीसँग देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको कथालाई जोडिन्छ। त्यसैगरी रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसंग पनि दशैंसँग जोडिएको छ।

यी कथाहरूको मूल सन्देश असत्यमाथि सत्यको विजय, अधर्ममाथि धर्मको विजय र नकारात्मक शक्तिमाथि सकारात्मक शक्तिको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

नेपालमा भने विजयादशमीका दिन टीका र जमरा लगाउने, ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ।

नवरात्र केवल पूजा होइन

दशैंका नौ दिनलाई केवल देवीको पूजा गर्ने समयका रूपमा मात्र बुझ्दा यसको सांस्कृतिक पक्ष छुट्न सक्छ।

नवरात्र परिवारसँग जोडिने समय हो। आफ्ना परम्परा सम्झने समय हो। मन्दिर र शक्तिपीठमा पुग्ने समय हो। आफ्नो मन र व्यवहारलाई सकारात्मक बनाउने प्रयास गर्ने समय हो।

नौ दिनसम्म देवीका फरक–फरक स्वरूपको आराधना गरिनुको पछाडि शक्ति, ज्ञान, साहस, संयम, मातृत्व, शुद्धता र सिद्धिजस्ता विभिन्न गुणको प्रतीकात्मक अर्थ पनि जोडिएको छ।

त्यसैले नवरात्रको प्रत्येक दिनले मानिसलाई फरक–फरक गुण र जीवनमूल्य सम्झाउने धार्मिक परम्परा बोकेको छ।

घटस्थापनामा सुरु भएको पूजा नवमीमा पुगेर पूर्ण हुन्छ र त्यसपछि विजयादशमीले विजयको सन्देश दिन्छ।

दशैंको यो नौदिने यात्रा अन्ततः एउटा मूल भावमा आएर टुंगिन्छ—

आफूभित्रको अन्धकारमाथि उज्यालोको विजय, नकारात्मकतामाथि सकारात्मकताको विजय र अधर्ममाथि धर्मको विजय।

त्यसैले दशैंका नौ दिनलाई केवल नौ दिनको पर्व नभई देवीशक्ति, साधना, संस्कार र विजयको नौदिने आध्यात्मिक यात्राका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

आचार्य ज्यो.प. बलराम उपाध्याय खकुरेलका अनुसार नवरात्रको वास्तविक महत्त्व बाहिरी विधि पूरा गर्नुमा मात्र नभई त्यसको भाव र उद्देश्य बुझेर श्रद्धापूर्वक पर्व मनाउनुमा छ।

घटस्थापनामा रोपिएको जमरा नवमीसम्म हुर्किन्छ। नौ दिनसम्म देवीको आराधना गरिन्छ। अनि दशौँ दिन त्यही जमरा र टीकाले परिवारका सदस्यलाई जोड्छ।

यसरी हेर्दा दशैंको कथा एउटा धुनजस्तै हो—घटस्थापनाबाट सुरु हुन्छ, नवरात्र हुँदै अघि बढ्छ र विजयादशमीमा पुगेर पूर्ण हुन्छ।