दशैं आउँदा धेरै नेपालीको कानमा एउटा परिचित धुन गुञ्जिन्छ—सरोदको धुन। त्यो धुन सुन्नासाथ दशैंको वातावरण सम्झिनेहरू धेरै छन्। तर यही धुनलाई वर्षौँदेखि आफ्नो सरोदमार्फत नेपाली श्रोता–दर्शकमाझ पुर्याउने कलाकारमध्ये एक हुन् रूपा न्यौपाने।
रूपा न्यौपानेको संगीत यात्रा भने सामान्य छैन। काठमाडौंको मूलपानीमा जन्मिएकी उनी बाल्यकालमै विवाह गर्न बाध्य भइन्। पाँच कक्षामा पढ्दै गर्दा १२ वर्षको उमेरमा विवाह भयो। पढाइलाई निरन्तरता दिने र गायिका बन्ने उनको सपना त्यतिबेला पूरा हुन सकेन। तर दुई सन्तानकी आमा भएपछि २४ वर्षको उमेरमा उनले संगीत सिक्न सुरु गरिन्। पछि सरोदलाई आफ्नो सांगीतिक यात्राको माध्यम बनाइन्।
सरोद सिक्ने सुरुवाती दिन उनका लागि सहज थिएनन्। निरन्तर अभ्यास गर्दा औँलाबाट रगत आउँथ्यो। चार–पाँच घण्टासम्म एउटै ठाउँमा बसेर अभ्यास गर्दा ढाड दुख्थ्यो। घरायसी जिम्मेवारीसँगै संगीतको साधना अघि बढाउनु चुनौतीपूर्ण थियो। तर उनले अभ्यास छाडिनन्।
सन् १९९९ मा नेपाल टेलिभिजनमा उनको सरोद वादन प्रस्तुत भयो। त्यसपछि नेपाल र भारतका विभिन्न सांगीतिक कार्यक्रममा उनले सरोद प्रस्तुत गर्ने अवसर पाइन्। उज्यालो रेडियो नेटवर्कले पनि करिब १२ वर्षसम्म हरेक बिहान उनको सरोद वादन प्रसारण गरेको थियो।
आज ५३ वर्षको उमेरमा पनि रूपा सरोदसँगै सक्रिय छिन्।
तर रूपाको यो परिचय र संघर्षको कथा यहाँभन्दा पनि एउटा अर्को प्रश्नमा पुगेर रोकिन्छ—दशैं आउँदा किन सरोदको यही धुन सम्झिन्छौँ?
दशैंको चहलपहल सुरु हुनासाथ रेडियो, टेलिभिजन तथा अन्य सञ्चारमाध्यममा विभिन्न सांगीतिक कार्यक्रम प्रसारण हुन थाल्छन्। ती कार्यक्रम र शुभकामना सन्देशबीच सुनिने सरोदको धुनले धेरैको मनमा छुट्टै किसिमको अनुभूति पैदा गर्छ।
धुन सुरु भयो कि दशैं सम्झना आउँछ।
तर के यो धुन दशैंका लागि मात्रै बनाइएको हो? के सरोद अरू बेला बजाउन हुँदैन? दशैंमा बजाउँदा यसमा त्यस्तो के विशेष हुन्छ? अनि यो धुन रूपा न्यौपानेजस्ता कलाकारले कसरी सिके?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्नुअघि सरोदलाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
सरोदको धुनमा के छ?
सरोद भारतीय उपमहाद्वीपको शास्त्रीय संगीतमा प्रयोग हुने प्रमुख तारवाद्यमध्ये एक हो। यसको स्वर गम्भीर, मधुर र भावपूर्ण हुन्छ। सरोदबाट विभिन्न राग तथा धुन प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
तर दशैंसँग जोडिएको धुनले भने नेपाली समाजमा छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान बनाएको छ।
कुनै धुन बारम्बार कुनै विशेष पर्वसँग जोडिएपछि त्यो धुन आफैंमा त्यस पर्वको प्रतीकजस्तै बन्न पुग्छ। दशैंको समयमा वर्षौँदेखि सुनिँदै आएको सरोदको धुन पनि त्यही प्रक्रियाबाट नेपालीको सामूहिक स्मृतिमा बसेको देखिन्छ।
बाल्यकालदेखि दशैं आउँदा सुन्दै आएको धुन वयस्क भएपछि पनि दशैंसँगै जोडिएर आउँछ।
त्यसैले धुन सुन्नासाथ मनले भन्छ—
“दशैं आयो।”
अरू बेला किन कम सुनिन्छ ?
यहाँ अर्को स्वाभाविक प्रश्न आउँछ—सरोद अरू बेला बजाउन मिल्दैन र ?
मिल्छ।
सरोद कुनै एउटा पर्वमा मात्र सीमित वाद्ययन्त्र होइन। यसबाट विभिन्न प्रकारका शास्त्रीय संगीत र धुन प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
तर दशैंसँग जोडिएको विशेष धुनको प्रयोग यही पर्वको समयमा बढी हुँदै आएको छ। त्यसैले मानिसको मनमा सरोद र दशैंको सम्बन्ध बलियो बनेको हो।
जसरी तिहारमा देउसी–भैलोको धुनले पर्वको सम्झना गराउँछ, तीजमा तीजका गीतले तीजको वातावरण बनाउँछन्, त्यसैगरी दशैंसँग जोडिएको सरोदको धुनले दशैंको अनुभूति गराउँछ।
यसलाई सांगीतिक परम्परा र सामूहिक स्मृतिको परिणामका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
धुन सुन्दा किन पुरानो दशैं सम्झिन्छ ?
संगीत र स्मृतिबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ।
एउटा धुन कुनै विशेष समय वा घटनासँग लामो समयसम्म जोडियो भने त्यो धुन सुन्नासाथ मानिसको दिमागमा पुराना दृश्य र अनुभूति फर्किन सक्छन्।
दशैंको सरोद धुनको हकमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ।
घरमा रेडियो बजिरहेको समय।
दशैंको बिहान।
नयाँ लुगा।
टीका र जमरा।
गाउँघरको पिङ।
टाढाबाट घर फर्किएका आफन्त।
परिवारसँग बसेर खाना खाएको क्षण।
यी सबै सम्झनासँग एउटा धुन जोडिँदै जाँदा त्यो धुन सामान्य संगीतभन्दा धेरै ठूलो बन्न पुग्छ।
त्यसैले आज पनि दशैंको समयमा त्यो परिचित सरोद धुन सुन्दा धेरैलाई आफ्नो पुरानो दशैं सम्झना आउँछ।
रूपा न्यौपानेका लागि संगीत के हो ?
रूपा न्यौपानेका लागि संगीत केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन। उनी संगीतलाई मानसिक शान्तिसँग पनि जोडेर हेर्छिन्।
उनका अनुसार, मानिसहरू मानसिक शान्तिका लागि विभिन्न ठाउँमा ध्यान गर्न जाने गर्छन्। तर संगीत पनि ध्यान र मानसिक शान्तिको उत्कृष्ट माध्यम बन्न सक्छ भन्ने कुरा धेरैले बुझेका छैनन्।
सरोद बजाउँदा कलाकार स्वयं पनि धुन, लय र सुरमा केन्द्रित हुनुपर्छ। त्यसैले संगीत साधना आफैंमा एकाग्रताको अभ्यास पनि बन्न सक्छ।
रूपा भन्छिन्—
“प्रत्यक्ष प्रस्तुति नहेरी केवल व्याख्या गरेर मानिसहरूले संगीतलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्दैनन्।”
सायद त्यसैले सरोदको धुनको वास्तविक प्रभाव शब्दमा होइन, त्यसलाई प्रत्यक्ष सुन्दा अनुभव हुन्छ।
दशैंको धुन र पुस्तौँको सम्झना
आज संगीत सुन्ने माध्यम धेरै छन्। मोबाइल र इन्टरनेटले संसारभरका संगीत घरमै पुर्याएको छ।
तर नयाँ–नयाँ संगीतको भीडमा पनि केही धुन हराउँदैनन्।
किनकि ती धुनसँग मानिसको स्मृति जोडिएको हुन्छ।
दशैंको सरोद धुन पनि त्यस्तै सांगीतिक स्मृति हो।
यसलाई सुन्नासाथ नयाँ पुस्ताले आफ्नो तरिकाले बुझ्ला, पुरानो पुस्ताले आफ्नो बाल्यकाल सम्झेला। कसैका लागि यो शास्त्रीय संगीत होला, कसैका लागि दशैंको संकेत र कसैका लागि परिवारसँग बिताएका पुराना दिनको सम्झना।
तर धुनले सबैलाई एउटै ठाउँमा जोड्छ—दशैंको अनुभूतिमा।
धुनभन्दा ठूलो कथा
रूपा न्यौपानेको जीवन र दशैंको यो धुनबीच एउटा सुन्दर समानता पनि देखिन्छ।
जसरी एउटा धुन केही मिनेटमै सकिन्छ तर त्यसको प्रभाव लामो समय रहन्छ, त्यसरी नै रूपाको संगीत यात्रा पनि एउटा लामो साधनापछि आजको पहिचानमा आइपुगेको हो।
२४ वर्षको उमेरमा संगीत सिक्न सुरु गरेकी रूपाले औँलाबाट रगत आउनेसम्म अभ्यास गरिन्। घरायसी जिम्मेवारीबीच संगीतलाई निरन्तरता दिइन्। रेडियो र टेलिभिजन हुँदै विभिन्न सांगीतिक मञ्चसम्म पुगिन्।
आज उनी आफैं दशैंसँग जोडिएर सुनिने सरोदको सांगीतिक परम्पराको एउटा परिचित अनुहार बनेकी छन्।
दशैंमा सरोदको धुन बज्दा त्यसलाई केवल केही मिनेटको संगीत भनेर सुन्न सकिँदैन।
त्यसमा एउटा कलाकारको साधना छ।
त्यसमा एउटा सांस्कृतिक परम्परा छ।
त्यसमा पुस्तौँको स्मृति छ।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—त्यसमा दशैंको अनुभूति छ।
सायद त्यसैले दशैं आउँदा सरोदको त्यो धुन फेरि गुञ्जिन्छ।
रेडियोमा होस् वा टेलिभिजनमा, घरमा होस् वा कुनै सांगीतिक मञ्चमा—धुनका स्वरहरू कानमा पर्नासाथ नेपाली मनले फेरि एकपटक भन्छ—
“दशैं आयो।”