चिसो मौसम सुरु भएसँगै बालबालिकामा रुघाखोकी, ज्वरो, घाँटी दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुनेजस्ता समस्या बढ्न सक्छन्। विशेषगरी साना बच्चा, नवजात शिशु र पहिले नै स्वास्थ्य समस्या भएका बालबालिकामा अभिभावकले थप सावधानी अपनाउनुपर्छ। तर चिसोबाट जोगाउने नाममा बच्चालाई अत्यधिक बाक्लो कपडा लगाइदिने, कोठा पूरै बन्द राख्ने वा चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि दिने जस्ता व्यवहारले उल्टै समस्या निम्त्याउन सक्छ।

त्यसैले चिसो मौसममा बालबालिकालाई कसरी सुरक्षित राख्ने, खानपान र कपडामा के ध्यान दिने, रुघाखोकी हुँदा के गर्ने र कुन अवस्थामा तुरुन्त अस्पताल लैजाने भन्ने विषयमा बालरोग विशेषज्ञ डा. संगीता शाक्यसँग गरिएको कुराकानी।

 डाक्टर साब, चिसो मौसम सुरु भएपछि बालबालिकाको स्वास्थ्यमा मुख्य रूपमा कस्ता समस्या देखिन्छन्?

चिसो मौसममा बालबालिकामा मुख्यतः भाइरल संक्रमणका कारण रुघाखोकी, ज्वरो, घाँटी दुख्ने, नाक बन्द हुनेजस्ता समस्या देखिन्छन्। केही बच्चामा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या पनि देखिन सक्छ। साना बच्चा, विशेषगरी नवजात शिशु र कम उमेरका बच्चामा संक्रमणले छिटो असर गर्न सक्छ।

तर चिसो मौसम आयो भन्दैमा हरेक रुघाखोकीलाई गम्भीर रोग मान्नुपर्दैन। धेरैजसो सामान्य भाइरल संक्रमण आफैँ निको हुन्छन्। मुख्य कुरा बच्चाको अवस्था हेर्नु हो—उसले राम्रोसँग खान–पिउन सकेको छ कि छैन, सक्रिय छ कि छैन र सास फेर्न समस्या छ कि छैन।

 बच्चालाई चिसोबाट जोगाउन आमाबुबाले सबैभन्दा पहिले के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?

बच्चालाई मौसमअनुसार न्यानो राख्नु आवश्यक छ, तर धेरै बाक्लो कपडा लगाएर अत्यधिक तताउनु पनि हुँदैन। बच्चाको उमेर र वातावरणअनुसार कपडा लगाइदिनुपर्छ। कपडा ओसिलो भयो भने तुरुन्त फेर्नुपर्छ।

घरको वातावरण पनि सफा र हावापसार हुने हुनुपर्छ। बच्चालाई धुवाँ, धुलो र चुरोटको धुवाँबाट टाढा राख्नु धेरै महत्त्वपूर्ण छ। घरभित्र कसैले धूम्रपान गर्छ भने बच्चाको श्वासप्रश्वासमा त्यसको प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ।

जाडोमा बच्चालाई नुहाइदिनु हुँदैन भन्ने धारणा पनि छ। यसमा वास्तविकता के हो?

जाडो भयो भन्दैमा बच्चालाई नुहाउनै नहुने होइन। व्यक्तिगत सरसफाइ कायम राख्नुपर्छ। तर नुहाउँदा वातावरण धेरै चिसो नहोस्, पानी उपयुक्त रूपमा न्यानो होस् र नुहाइसकेपछि बच्चालाई राम्रोसँग सुकाएर तुरुन्त न्यानो कपडा लगाइदिनुपर्छ।

विशेषगरी साना बच्चालाई धेरै लामो समय पानीमा राख्नु आवश्यक छैन। मुख्य कुरा बच्चालाई चिसो लाग्ने अवस्था नबनाउनु र सरसफाइ कायम राख्नु हो।

 चिसो मौसममा बच्चाको खानपानमा आमाबुबाले के–कस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?

बच्चाको उमेरअनुसार सन्तुलित र पोषिलो खाना दिनुपर्छ। जाडो भयो भन्दैमा खानाको प्रकार मात्र परिवर्तन गर्नुभन्दा बच्चाले पर्याप्त पोषण पाएको छ कि छैन भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

साना बच्चालाई उमेरअनुसार स्तनपान र उपयुक्त पूरक आहार दिनुपर्छ। ठूला बच्चालाई दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध तथा दूधजन्य पदार्थ, फलफूल, तरकारीलगायत विविध खाना दिन सकिन्छ। पानी पनि पर्याप्त दिनुपर्छ। बच्चा बिरामी हुँदा खाना कम खान सक्छ, त्यस अवस्थामा जबर्जस्ती खुवाउनुभन्दा पटक–पटक थोरै–थोरै खुवाउनु राम्रो हुन्छ।

 बच्चालाई रुघाखोकी लाग्यो भने घरमै के गर्न सकिन्छ? कहिले डाक्टरकहाँ लैजानुपर्छ?

सामान्य रुघाखोकीमा बच्चालाई आराम गराउने, पर्याप्त तरल पदार्थ दिने र नाक बन्द भएको अवस्थामा उमेरअनुसार सुरक्षित तरिकाले नाक सफा राख्ने गर्न सकिन्छ। धेरैजसो भाइरल रुघाखोकीमा एन्टिबायोटिक आवश्यक पर्दैन।

तर बच्चालाई सास फेर्न गाह्रो भयो, छाती भित्र तानिएको जस्तो देखियो, बच्चा असामान्य रूपमा सुस्त भयो, दूध वा खाना खान सकेन, पानीको कमी हुने संकेत देखियो, लगातार वा गम्भीर ज्वरो आयो भने चिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ। विशेषगरी धेरै सानो बच्चामा लक्षण देखिएमा ढिला गर्नु हुँदैन।

 जाडोमा बच्चालाई खोकी लाग्नेबित्तिकै औषधि वा एन्टिबायोटिक दिने चलन छ। यो कत्तिको ठीक हो?

आफैँले अनुमान गरेर बच्चालाई औषधि दिनु ठीक होइन। रुघाखोकीको ठूलो हिस्सा भाइरल संक्रमणका कारण हुन्छ र त्यसमा एन्टिबायोटिकले काम गर्दैन। एन्टिबायोटिक आवश्यक भएको अवस्थामा चिकित्सकले बच्चाको अवस्था हेरेर सिफारिस गर्छन्।

त्यसैले घरमा पहिले प्रयोग गरेको औषधि, अरू बच्चालाई दिएको औषधि वा पसलबाट आफैँ किनेर औषधि दिने बानीबाट बच्नुपर्छ। बच्चाको उमेर र तौलअनुसार औषधिको मात्रा फरक हुन सक्छ।

 नवजात शिशु र साना बच्चालाई जाडोमा विशेष रूपमा कसरी हेरचाह गर्ने?

नवजात शिशुलाई शरीरको तापक्रम कायम राख्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ। बच्चालाई न्यानो राख्ने, आमासँग छालासँग छाला सम्पर्क गराउने र पर्याप्त स्तनपान गराउने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बच्चाको कोठा न्यानो भए पनि अत्यधिक तातो बनाउनु हुँदैन।

नवजातमा ज्वरो, दूध नखाने, अत्यधिक सुस्त हुने, असामान्य रूपमा छिटो सास फेर्ने वा सास फेर्न कठिनाइ हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा घरमै पर्खेर बस्नु हुँदैन। तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।

जाडोमा बच्चालाई भिटामिन, टनिक वा इम्युनिटी बढाउने औषधि दिनुपर्छ भन्ने सुनिन्छ। के यो आवश्यक छ?

हरेक बच्चालाई छुट्टै रूपमा ‘इम्युनिटी बढाउने’ भनेर टनिक वा भिटामिन दिनुपर्छ भन्ने हुँदैन। बच्चाले सन्तुलित खाना खाइरहेको छ भने धेरै पोषक तत्त्व खानाबाटै प्राप्त हुन्छन्।

कुनै बच्चामा पोषणको कमी वा विशेष स्वास्थ्य अवस्था छ भने चिकित्सकले आवश्यक सप्लिमेन्ट सिफारिस गर्न सक्छन्। त्यसैले विज्ञापन वा अरूको सल्लाहका आधारमा बच्चालाई आफैँ सप्लिमेन्ट सुरु गर्नु राम्रो होइन।

चिसो मौसममा बच्चालाई विद्यालय पठाउँदा अभिभावकले के कुरामा ध्यान दिने?

बच्चालाई मौसमअनुसार सहज र न्यानो कपडा लगाइदिनुपर्छ। विद्यालयबाट फर्किएपछि हात सफा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। बच्चाले पर्याप्त खाना, पानी र निद्रा पाएको छ कि छैन भन्नेमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

यदि बच्चालाई ज्वरो छ, अत्यधिक कमजोर छ वा संक्रमणका कारण आराम आवश्यक छ भने जबर्जस्ती विद्यालय पठाउनु हुँदैन। बिरामी हुँदा आराम र आवश्यक उपचार प्राथमिकता हुनुपर्छ। साथै बच्चालाई खोक्दा वा हाछ्युँ गर्दा मुख–नाक छोप्ने जस्ता श्वासप्रश्वाससम्बन्धी स्वच्छताको बानी सिकाउनुपर्छ।

 अन्त्यमा, यो चिसो मौसममा आफ्ना बालबालिकालाई स्वस्थ राख्न आमाबुबाले सम्झनैपर्ने मुख्य पाँच कुरा के हुन्?

पहिलो, बच्चालाई मौसमअनुसार न्यानो तर सहज राखौँ। दोस्रो, पोषिलो खाना, पर्याप्त तरल पदार्थ र उमेरअनुसार पर्याप्त स्तनपानमा ध्यान दिऔँ। तेस्रो, घरभित्रको धुवाँ, चुरोट र प्रदूषणबाट बच्चालाई जोगाऔँ। चौथो, आफैँले अनुमान गरेर एन्टिबायोटिक वा अन्य औषधि नदिऔँ। र पाँचौँ, बच्चालाई सास फेर्न गाह्रो हुने, असामान्य रूपमा सुस्त हुने, खान–पिउन नसक्ने वा गम्भीर लक्षण देखिने अवस्थामा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको सम्पर्कमा लैजाऔँ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, जाडोमा बच्चालाई अत्यधिक डराएर राख्नुपर्ने होइन। सही पोषण, सरसफाइ, खोप, पर्याप्त आराम, सुरक्षित वातावरण र समयमै उपचारमा ध्यान दिन सकियो भने धेरै मौसमी स्वास्थ्य समस्याबाट बच्चालाई जोगाउन सकिन्छ।

आमाबुबाको सानो सावधानीले बच्चाको स्वास्थ्यमा ठूलो फरक पार्न सक्छ।