पाइलट बन्ने मेरो सपना कुनै योजनाबद्ध निर्णयबाट सुरु भएको थिएन। बाल्यकालमा एउटा हेलिकप्टरलाई नजिकबाट देखेँ र त्यसले मेरो मनमा एउटा प्रश्न जन्मायो—आकाशमा उड्ने यो मानिस को हो? उसले कसरी यो मेसिन उडाउँछ? अनि मानिसलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा मात्र होइन, अप्ठ्यारोमा परेकाहरूलाई उद्धार गर्न पनि कसरी पुग्छ?
सायद त्यही दिन मेरो मनमा पाइलट बन्ने पहिलो इच्छा जन्मिएको थियो।
सिन्धुपाल्चोकको मेलम्चीमा मामाघर गएको बेला मैले पहिलोपटक नजिकबाट हेलिकप्टर देखेको थिएँ। त्यसबेला नेपालमा अहिले जस्तो धेरै हवाई साधन थिएनन्। हेलिकप्टरबाट एक बिरामीलाई काठमाडौं ल्याइएको थियो। युनिफर्म लगाएको विदेशी पाइलट र हेलिकप्टरबाट भइरहेको उद्धारको दृश्यले बालमनमा गहिरो प्रभाव पारेछ।
त्यतिबेला मलाई पाइलट पेशाको गहिराइ थाहा थिएन। तर एउटा कुरा महसुस भएको थियो—म पनि कुनै दिन यस्तो हेलिकप्टर उडाउन चाहन्छु।
आज चार दशकभन्दा लामो समय आकाशमा बिताइसकेपछि पछाडि फर्केर हेर्दा लाग्छ, कुनै पनि पेशा केवल बाहिरबाट आकर्षक देखिएर रोज्ने विषय होइन। विशेषगरी पाइलटिङ। यसका लागि सबैभन्दा पहिले मानिसभित्रैबाट इच्छा आउनुपर्छ।
अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई डाक्टर, इन्जिनियर वा पाइलट बन्न प्रेरित गर्नु स्वाभाविक हो। तर मैले सधैँ भन्ने गरेको छु—बच्चाले के बन्न चाहन्छ भन्ने कुरा पनि सुन्नुपर्छ। अभिभावकको सपना र बच्चाको सपना एउटै नहुन सक्छ।
पाइलटिङ मेरो लागि पेशाभन्दा पहिले एउटा भित्री इच्छा थियो।
आकाशले मलाई अनुशासन सिकायो
पाइलट बनेपछि मैले बुझेँ—आकाशमा आत्मविश्वास मात्र लिएर उड्न सकिँदैन। त्यहाँ अनुशासन चाहिन्छ, ज्ञान चाहिन्छ, सीप चाहिन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा सही निर्णय गर्ने क्षमता चाहिन्छ।
मैले अमेरिकाबाट पाइलटिङको आधारभूत तालिम लिएँ र पछि नेपाली सेनामा प्रवेश गरेँ। सुरुमा कोपाइलटका रूपमा काम गरेँ। अनुभव र क्षमता बढ्दै गएपछि कमान्ड तालिम लिएर आफ्नै कमान्डमा उडान गर्ने अवसर पाएँ।
कुनै दिन पहिलोपटक आफ्नै कमान्डमा हेलिकप्टर उडाउँदा पाइलटका लागि त्यो क्षण अविस्मरणीय हुन्छ। तर त्यो गर्वसँगै जिम्मेवारीको अनुभूति पनि हुन्छ। अब निर्णयको जिम्मा अरूको होइन, आफ्नै काँधमा आएको हुन्छ।
हेलिकप्टर र विमान उडाउनुमा पनि ठूलो अन्तर छ। विमान सामान्यतया एउटा विमानस्थलबाट अर्को विमानस्थलमा निश्चित प्रणाली र पूर्वाधारअनुसार उड्छ। हेलिकप्टरमा त्यस्तो सुविधा सधैँ हुँदैन।
कहिले मकैबारीमा अवतरण गर्नुपर्छ, कहिले खोलाको बगरमा, कहिले पहाडको साँघुरो ठाउँमा। अगाडि रुख हुन सक्छ, ढुंगा हुन सक्छ, तार हुन सक्छ। मौसम जुनसुकै बेला बदलिन सक्छ। त्यसैले हेलिकप्टर उडाउँदा मेसिन मात्र होइन, भूगोल पनि पढ्नुपर्छ।
युद्धले उडानको अर्को अर्थ सिकायो
मेरो व्यावसायिक जीवनको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय नेपाली द्वन्द्वकाल हो। द्वन्द्व सुरु भएदेखि अन्त्यसम्म विभिन्न प्रकारका उडानमा संलग्न हुने अवसर पाएँ।
त्यतिबेला उडान भनेको केवल यात्रु वा सामानलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजानु थिएन। कहिलेकाहीँ उडानको अर्थ कसैको जीवन बचाउनु हुन्थ्यो।
नेपालमा नाइट भिजन प्रविधि भित्रिएपछि त्यसको तालिम लिने र प्रारम्भिक मिसनमा सहभागी हुने अवसर पनि पाएँ। रातको अँध्यारोमा पहाडी भूगोलमाथि हेलिकप्टर उडाउनु आफैंमा ठूलो चुनौती हो।
सल्यानको एउटा घटना म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ। रात परिसकेको थियो। प्रहरी चौकीमा आक्रमण भएको सूचना आयो। भूगोलको जानकारीका आधारमा जोखिम लिएर उडान गर्ने निर्णय गरियो। त्यतिबेला नाइट भिजन उपकरणको अवस्था पनि सहज थिएन।
हेलिकप्टर पुगेपछि आक्रमणकारीहरू पछि हटे र त्यहाँ रहेका करिब ५५ जना प्रहरीको ज्यान जोगियो।
त्यो दिन मैले फेरि बुझेँ—पाइलटको एउटा निर्णयले कहिलेकाहीँ धेरै मानिसको जीवनसँग सम्बन्ध राख्छ।
रुकुमको खाराको घटना पनि त्यस्तै पीडादायी स्मृतिमध्ये एक हो। रातभर उडान गर्दै नेपाली सेनालाई सहयोग गर्नुपर्यो। घाइते सैनिकलाई उद्धार गरेर नेपालगञ्ज ल्याउनुपर्यो।
युद्धमा दुवै पक्षका नेपाली नै मारिए। त्यसैले ती घटनालाई केवल सैन्य अभियानका रूपमा सम्झन सक्दिनँ। ती मानवीय पीडाका घटनाहरू पनि हुन्।
विपत्तिको समयमा पाइलटको जिम्मेवारी अझ ठूलो हुन्छ
२०७२ सालको भूकम्प मेरो जीवनको अर्को महत्वपूर्ण अनुभव हो।
भूकम्पपछि रसुवामा धेरै मानिस फसेका थिए। घाइतेलाई उद्धार गर्नुपर्ने थियो, मृतकको शव परिवारसम्म पुर्याउनुपर्ने थियो। त्यसबेला हवाई उद्धारमा विभिन्न प्रशासनिक प्रक्रिया पनि थिए।
श्री एयरलाइन्समा काम गरिरहेको समयमा उद्धार उडानको योजना बनिरहेको थियो। मैले धुन्चेलाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरेँ। मेरो सोच सरल थियो—पहिले जहाँ मानिसलाई हाम्रो आवश्यकता बढी छ, त्यहाँ पुगौँ।
हामी धुन्चे पुग्यौँ। घाइतेलाई काठमाडौं ल्यायौँ। मृतकको शव परिवारसम्म पुर्याउने काममा पनि सहभागी भयौँ।
त्यसबेला मैले फेरि महसुस गरेँ—हवाई उडानको मूल्य केवल टिकटको मूल्यले निर्धारण हुँदैन। कुनै बेला एउटा उडानको मूल्य एउटा जीवन हुन्छ।
उद्धारमा लागेको खर्च, प्रक्रिया र व्यावसायिक हिसाब महत्त्वपूर्ण छन्। तर विपत्तिको समयमा मानवीय जीवनको प्राथमिकता अझ माथि हुन्छ।
आकाशले देशलाई फरक तरिकाले देखाउँछ
चार दशकको उडान यात्रामा मैले नेपालका ७७ वटै जिल्ला र हजारौँ गाउँ–बस्ती देख्ने अवसर पाएँ। जमिनबाट हेर्दा नेपाल एउटा देश हो, तर आकाशबाट हेर्दा यसको भूगोलको विविधता अझ गहिरोसँग बुझिन्छ।
हिमाल, पहाड, नदी, बस्ती र दुर्गम गाउँहरू—सबैको आफ्नै कथा छ।
मलाई विशेषगरी हिमाली क्षेत्रको उडान मन पर्छ। रारा, मुस्ताङ, खुम्बु, ओलाङचुङगोला जस्ता ठाउँमा उड्दा प्रकृतिको विराटता नजिकबाट देख्न पाइन्छ। हिमालमा उड्दा आउने आनन्द अरू ठाउँमा कमै आउँछ।
तर सुन्दर दृश्यसँगै त्यहाँ जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ। हिमाली उडानले मलाई प्रकृतिप्रति विनम्र हुन सिकाएको छ। पाइलटले प्रकृतिलाई जित्ने होइन, प्रकृतिसँग तालमेल गरेर उड्नुपर्छ।
पाइलट बन्न चाहने युवालाई मेरो एउटा कुरा
आज धेरै युवाहरू पाइलट बन्न चाहन्छन्। उनीहरूलाई मेरो पहिलो सुझाव हुन्छ—पहिले आफूलाई सोध्नुहोस्, म वास्तवमै यो पेशा चाहन्छु कि यसको आकर्षण मात्र मन परेको हो?
पाइलट बन्न गणित, अंग्रेजी र विज्ञानमा राम्रो आधार आवश्यक छ। तर विषयगत ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन।
पाइलटमा नेतृत्व क्षमता चाहिन्छ। सञ्चार क्षमता चाहिन्छ। टोलीसँग काम गर्न सक्ने क्षमता चाहिन्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण, सही समयमा सही निर्णय गर्ने क्षमता चाहिन्छ।
मैले पाइलटको मूल्यांकनका तीनवटा आधारलाई सधैँ महत्वपूर्ण मानेको छु—ज्ञान, सीप र एटिट्युड।
ज्ञान मात्र भएर हुँदैन। ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्ने सीप चाहिन्छ। सीप मात्र भएर पनि हुँदैन; जिम्मेवारीप्रतिको दृष्टिकोण सही हुनुपर्छ।
हवाई सुरक्षामा सम्झौता हुँदैन
नेपालको भूगोलले हवाई उडानलाई स्वाभाविक रूपमा चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा मौसम, बादल, भूगोल र पूर्वाधारलाई बेवास्ता गरेर उडान गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
प्रविधि निरन्तर सुधार भइरहेको छ। विमानको मर्मतसम्भार, तालिम र सुरक्षा प्रणालीमा पनि विकास भइरहेको छ। तर अन्ततः उडान सुरक्षामा मानव निर्णयको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहन्छ।
पाइलटले कहिले उड्ने मात्र होइन, कहिले नउड्ने निर्णय पनि गर्न सक्नुपर्छ।
मेरो विचारमा यो पाइलटिङको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठमध्ये एक हो।
आकाशले मानिसलाई एउटा कुरा सिकाउँछ—आत्मविश्वास आवश्यक छ, तर अति आत्मविश्वास खतरनाक हुन सक्छ।
अन्ततः, उडानले मलाई के सिकायो?
करिब १२ हजार घण्टा आकाशमा बिताउँदा मैले धेरै ठाउँ देखेँ, धेरै मानिस भेटेँ, धेरै चुनौती सामना गरेँ। युद्ध देखेँ, उद्धार देखेँ, विपत्ति देखेँ, हिमाल देखेँ र जीवनका अनेक रूप देखेँ।
तर यति लामो उडानपछि पनि म आफूलाई पूर्ण विद्यार्थी नै ठान्छु।
किनकि आकाशमा कुनै पनि उडान अर्को उडानजस्तै हुँदैन। हरेक मौसम फरक हुन्छ, हरेक भूगोल फरक हुन्छ, हरेक निर्णयको परिस्थिति फरक हुन्छ। यही कारणले पाइलटले सिक्न कहिल्यै छाड्न हुँदैन।
जीवन पनि त्यस्तै रहेछ।
हामीलाई लाग्छ, हामीले धेरै कुरा बुझिसक्यौँ। तर जीवनले अर्को दिन अर्को पाठ सिकाउँछ।
त्यसैले म युवाहरूलाई पनि यही भन्न चाहन्छु—आफ्नो रुचि पहिचान गर्नुहोस्, त्यसलाई पछ्याउनुहोस्, अध्ययन गर्न नछाड्नुहोस् र अनुभवबाट सिकिरहनुहोस्।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—चिन्ता मात्र नगरौँ, चिन्तन गरौँ।
चिन्ताले समस्या देखाउँछ; चिन्तनले समाधान खोज्न सिकाउँछ।
मैले आकाशमा उड्दै यही सिकेको छु—उडान केवल गन्तव्यमा पुग्ने यात्रा होइन, हरेक क्षण सही निर्णय गर्दै अघि बढ्ने अभ्यास पनि हो।
सायद जीवन पनि त्यही हो।
आकाशमा उड्दा मैले देश देखेँ, मानिस देखेँ; तर सबैभन्दा धेरै आफ्नै जिम्मेवारी देखेँ।