अचुत प्रसाद चालिसे

मानिसको जीवन विचारकै परिणाम हो। मानिसले कस्तो सोच बनाउँछ, संसारलाई कसरी हेर्छ र आफूले भोगेका घटनाबाट के सिक्छ भन्ने कुराले उसको जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। म जीवनलाई यही दृष्टिले हेर्ने गर्छु। परिस्थितिले मानिसलाई धेरै कुरा दिन सक्छ, तर परिस्थितिलाई कसरी ग्रहण गर्ने भन्ने कुरा अन्ततः मानिसकै विचारमा निर्भर हुन्छ।

मलाई लाग्छ, मानिसलाई माथि उठाउने पनि विचार हो, तल झार्ने पनि विचार हो। त्यसैले जीवनमा पढाइ, अनुभव र चिन्तनको ठूलो महत्व छ। पढ्नु आवश्यक छ, तर पढेर मात्र पुग्दैन। पढेको कुरालाई बुझ्नुपर्छ, बुझेको कुरामाथि मनन गर्नुपर्छ र त्यसबाट आफ्नो दृष्टिकोण निर्माण गर्नुपर्छ।

अरूले भनेको कुरा दोहोर्‍याउनु अध्ययनको एउटा तह हो। त्यसलाई आफूभित्र प्रवेश गराएर त्यसको अर्थ र सार बुझ्नु अर्को तह हो। तर कुनै विषयको गहिराइमा पुगेर त्यसका विभिन्न पक्षमाथि विचार गर्नु नै वास्तविक चिन्तन हो। चिन्ता र चिन्तन एउटै कुरा होइनन्। चिन्ता धेरै मानिसले गर्छन्, तर चिन्तन गर्ने बानी विकास गर्न मानिसले आफूलाई निरन्तर प्रश्न गर्नुपर्छ।

मेरो आफ्नै जीवनलाई फर्केर हेर्दा पनि यही कुरा देख्छु।

मेरो औपचारिक शिक्षा धुलौटोबाट सुरु भएको हो। आजका बालबालिकाले कल्पना गर्न पनि कठिन होला—स्लेट, चक वा पेन्सिल सहज रूपमा उपलब्ध नहुने समयमा बाजेले वसन्त पञ्चमीका दिन सरस्वतीको पूजा गराएर धुलौटोमा अक्षर लेखाउनुभएको थियो। त्यहीँबाट मेरो अध्ययनको यात्रा सुरु भयो।

बाल्यकालमै धार्मिक ग्रन्थसँग परिचय भयो। व्रतबन्धपछि गायत्री मन्त्र, चण्डी, रुद्री, गीता र विष्णुसहस्रनामजस्ता विषय कण्ठ गर्ने अभ्यास गरियो। त्यसबेला कण्ठ गर्नु नै ज्ञानजस्तो लाग्थ्यो। पछि विस्तारै बुझ्दै गएँ—कण्ठ गर्नु र बुझ्नु फरक कुरा रहेछ।

बाजेको निधनपछि मेरो अध्ययनमा अवरोध आयो। केही समय गाउँमा भैंसी चराएर पनि बस्नुपर्‍यो। तर पढ्ने इच्छा हराएन। संस्कृत अध्ययनका लागि गुरुहरूको खोजी गर्दै अघि बढेँ र अन्ततः रानीपोखरीस्थित पाठशालासम्म पुग्ने अवसर पाएँ।

जीवन सधैँ आफूले सोचेको बाटोमा हिँड्दैन। कहिलेकाहीँ बाटोमा ढुंगा आउँछ, कहिलेकाहीँ बाटो नै हराएजस्तो हुन्छ। तर त्यही बेला मानिसले आफूभित्रको इच्छाशक्ति चिन्न सक्छ।

मेरो विद्यार्थी जीवनमा आर्थिक अभाव पनि थियो। कहिलेकाहीँ अरूको घरमा बसेर पढ्नुपर्‍यो। अरूका छोराछोरी पढाएर आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिनुपर्‍यो। एसएलसीको क्रममा पनि असफलता भोगेँ। अंग्रेजी र अन्य विषयले अप्ठ्यारो पारे। तर एउटा असफलताले जीवनलाई असफल बनाउँदैन भन्ने कुरा मैले त्यही समय सिकेँ।

फेरि प्रयास गरेँ। एसएलसी उत्तीर्ण गरेँ। उच्च शिक्षातर्फ अघि बढेँ। शंकरदेव कलेजमा पढ्दा पनि सहज अवस्था थिएन। तर कठिनाइसँग सम्झौता गरेर पढाइ छाड्नेभन्दा कठिनाइसँगै हिँडेर आफ्नो लक्ष्यमा पुग्ने प्रयास गरेँ।

त्यसैले म दुःखलाई केवल दुःखका रूपमा हेर्न चाहन्नँ।

दुःख पनि एउटा शिक्षक हो। सुखले मानिसलाई आनन्द दिन्छ, तर दुःखले धेरै कुरा सिकाउँछ। दुःखमा मानिसले आफूलाई चिन्छ। आफ्नो कमजोरी चिन्छ। आफ्नो सामर्थ्य चिन्छ। जीवनमा आएको कठिनाइबाट पाठ सिक्न सकियो भने त्यही कठिनाइ भविष्यको शक्ति बन्न सक्छ।

हामी प्रायः दुःखबाट भाग्न खोज्छौँ। म भने दुःखले के सिकाउन खोजेको छ भनेर हेर्नुपर्छ भन्ने ठान्छु।

जीवनमा सिकाइको कुनै निश्चित उमेर हुँदैन। मैले पनि लामो अन्तरालपछि पुनः अध्ययन गर्ने अवसर पाएँ। स्नातक तह पूरा गरेको धेरै वर्षपछि फेरि उच्च तहको अध्ययनतर्फ फर्किएँ। आफूभन्दा निकै कम उमेरका विद्यार्थीहरूसँग बसेर परीक्षा दिएको अनुभव आज पनि सम्झँदा रमाइलो लाग्छ।

तीन घण्टाको परीक्षा लेख्दा थकान लाग्यो, निद्रा लाग्यो। कुनै प्रश्नको उत्तर तत्काल सम्झना आएन। तर आफूले पढेका कुरा सम्झँदै अन्तिम समयमा उत्तर लेखेँ। त्यस अनुभवले मलाई एउटा कुरा अझ दृढ बनायो—पढाइलाई उमेरले छेक्दैन।

मानिसले जबसम्म जिज्ञासा राख्छ, तबसम्म ऊ विद्यार्थी नै हो।

अध्यात्मका विषयमा पनि मेरो बुझाइ यही हो। वेद वा शास्त्रलाई केवल पूजा गर्ने वस्तुका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। त्यसलाई पढ्नुपर्छ, बुझ्नुपर्छ र त्यसमा रहेको ज्ञान र दर्शनमाथि चिन्तन गर्नुपर्छ।

शास्त्रको शब्द पढेर मात्र त्यसको अर्थ खुल्दैन। शब्दको अर्थ खोज्नुपर्छ। एउटा शब्दको सीमित अर्थमा मात्र आफूलाई रोक्नु हुँदैन। शब्द कहाँबाट आयो, कुन सन्दर्भमा प्रयोग भयो र त्यसले के अर्थ बोकेको छ भन्ने कुरा खोज्दै जाँदा ज्ञानको अर्को ढोका खुल्छ।

शिक्षकको जिम्मेवारी पनि यही हो भन्ने मलाई लाग्छ। विद्यार्थीलाई उत्तर सुनाइदिने मात्र होइन, उत्तर खोज्न सिकाउनुपर्छ। मैले शिक्षक भएर काम गर्दा पनि विद्यार्थीले विषय बुझेन भने उसकै भाषामा, उसकै अनुभवसँग जोडेर बुझाउने प्रयास गरेँ। भाषा ज्ञानको बाधा बन्नु हुँदैन।

आज नेपाली भाषाको विषयमा पनि हामीले गम्भीर भएर सोच्नुपर्छ। अंग्रेजी सिक्नु आवश्यक छ, अन्य भाषा सिक्नु पनि आवश्यक छ। तर आफ्नो भाषा बिर्सेर अर्को भाषा सिक्नु प्रगति होइन। भाषा भनेको केवल बोल्ने माध्यम होइन; भाषा भनेको एउटा पुस्ताको अनुभव अर्को पुस्तामा पुर्‍याउने माध्यम पनि हो।

नेपालमा नेपालीसँगै अनेक मातृभाषा छन्। प्रत्येक भाषाको आफ्नै महत्व छ। कुनै भाषालाई हेपेर अर्को भाषालाई ठूलो बनाउने होइन, सबै भाषाप्रति सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

मलाई गोकर्णेश्वरको इतिहासबारे अध्ययन गर्न मन लाग्नुको कारण पनि यही हो। हामीले आफ्नो वरिपरि रहेको सम्पदालाई कति चिनेका छौँ? गोकर्णेश्वरलाई केवल धार्मिक आस्थाको स्थलका रूपमा हेरेर मात्र पुग्दैन। यसको इतिहास, भूगोल, संस्कृति, पुरातत्व र स्थानीय परम्पराको पनि अध्ययन गर्नुपर्छ।

इतिहास लेख्दा शास्त्रमा लेखिएको कुरा मात्र पर्याप्त हुँदैन। धरातलले के भन्छ भन्ने पनि हेर्नुपर्छ। पुराना संरचना, शिलालेख, नदीको पुरानो प्रवाह, स्थानीय नाम, जनश्रुति र धार्मिक परम्परा—यी सबै इतिहास खोज्ने सामग्री हुन्। तर खोज गर्दा प्रमाण र विश्वासबीचको अन्तर पनि बुझ्नुपर्छ।

मैले गोकर्णेश्वरबारे अध्ययन गर्दा यही कुरालाई ध्यान दिएको छु। आफू इतिहासकार होइन भन्ने कुरा मलाई थाहा छ। तर खोज्न इतिहासकार नै हुनुपर्छ भन्ने पनि छैन। जिज्ञासा हुनुपर्छ, अध्ययन गर्ने धैर्य हुनुपर्छ र प्रमाण खोज्ने इमानदारी हुनुपर्छ।

मलाई लाग्छ, हाम्रो समाजमा यही संस्कारको आवश्यकता छ।

कुनै कुरा सुनेपछि तुरुन्तै विश्वास नगरौँ। प्रश्न गरौँ। स्रोत खोजौँ। अर्थ बुझौँ। प्रमाण हेरौँ। आफूले जानेको कुरा पनि फेरि जाँचौँ। ज्ञान भनेको आफूलाई सर्वज्ञ ठान्नु होइन; आफूले नजानेको कुरा स्वीकार गरेर त्यसको खोजी गर्नु हो।

अन्ततः मेरो जीवनबाट मैले बुझेको कुरा धेरै ठूलो छैन। मैले पढेँ, सिकेँ, असफल भएँ, फेरि प्रयास गरेँ। अध्यापन गरेँ, प्रशासनमा रहेँ, साहित्यसँग जोडिएँ, आध्यात्मिक विषयमा अध्ययन गरेँ। यी सबै अनुभवले मलाई एउटा कुरामा पुर्‍याएको छ—मानिसले जीवनभर विद्यार्थी भएर बाँच्नुपर्छ।

एक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई केवल सम्पत्ति दिएर पुग्दैन। ज्ञान दिनुपर्छ, अनुभव दिनुपर्छ, भाषा दिनुपर्छ, संस्कार दिनुपर्छ र प्रश्न गर्ने साहस दिनुपर्छ।

पुस्तान्तरण भनेको यही हो।

मलाई लाग्छ, हामीले नयाँ पुस्तालाई तयार पार्दा उनीहरूलाई तयार उत्तरभन्दा सही प्रश्न दिनुपर्छ। किनकि उत्तर एउटा समयका लागि उपयोगी हुन सक्छ, तर प्रश्नले मानिसलाई जीवनभर खोजिरहन सिकाउँछ।

त्यसैले म जीवनलाई एउटा निरन्तर पाठशालाका रूपमा हेर्छु।

धुलौटोमा लेखिएको पहिलो अक्षरदेखि आजसम्मको यात्रा हेर्दा मैले पाएको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा यही हो—परिस्थितिले मानिसलाई रोक्न सक्छ, तर जिज्ञासा, अध्ययन र चिन्तन जीवित छ भने यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन।

र सायद जीवनको वास्तविक अर्थ पनि यही हो—
सिकिरहनु, सोचिरहनु र आफूले सिकेको कुरा अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गरिरहनु।